# Bielik (Haliaeetus albicilla) Bielik, znany również jako orzeł bielik, to imponujący ptak drapieżny z rodziny jastrzębiowatych (Accipitridae). Jego obecność jest charakterystyczna dla centralnej i północnej Palearktyki, rozciągającej się od Islandii po Japonię, z najbardziej na zachód wysuniętą populacją zamieszkującą Grenlandię. Bieliki preferują obszary przylegające do zbiorników wodnych, takie jak wybrzeża morskie i rzeki. ## Taksonomia i Systematyka Bielik zaliczany jest do rodziny jastrzębiowatych (Accipitridae) i rodzaju *Haliaeetus*. Przed rewolucją Linneusza, gatunek ten figurował w nazewnictwie naukowym pod różnymi nazwami, takimi jak "Pygargus", "Albicilla" i "Hinnularia". Dopiero Linneusz przyporządkował go do rodzaju *Falco* jako *Falco albicilla*. W XIX wieku Savigny przeniósł bielika do rodzaju *Haliaeetus*. W obrębie rodziny jastrzębiowatych, bielik wraz z innymi gatunkami z rodzaju *Haliaeetus* i *Ichthyophaga* tworzy podrodzinę Haliaeetinae. Najbliższym krewnym bielika jest bielik amerykański, z którym tworzy grupę siostrzaną. Kontrowersje budzi nazewnictwo. Wiele osób uważa bielika za orła, jednak genetycznie jest bliżej spokrewniony z rodzajami *Ichthyophaga*, *Milvus* i *Haliastur*. Niektórzy ornitolodzy używają nazwy „orłan”, podkreślając odmienność od orłów właściwych. Szacuje się, że radiacja orłów morskich nastąpiła około 5 milionów lat temu. Najprawdopodobniej przodkiem grupy był wymarły *Haliaeetus piscator*. Rozdzielenie linii bielika i bielika amerykańskiego nastąpiło około 1–2 milionów lat temu. Wyróżniane są dwa podgatunki: * *H. albicilla albicilla* – Europa, północna Azja, * *H. albicilla groenlandicus* – Grenlandia. ## Etymologia Nazwy Nazwa rodzaju, *Haliaeetus*, pochodzi od greckich słów *hals* (morze) i *aetos* (orzeł), oznaczając morskiego orła. Epitet gatunkowy, *albicilla*, odnosi się do białego ogona bielika (łac. *albi-cilla* – o białym ogonie). W polskiej literaturze gatunek ten występuje pod różnymi nazwami, takimi jak bielik, orzeł bielik, birkut łomignat, orzeł morski, orzeł bielec, orzeł ślepy, orzeł białogłów, orzeł białogon, orzeł bosy. ## Zasięg Występowania Bieliki występują w północnej i centralnej Palearktyce, od równoleżnika 72°N do 30°N. Według BirdLife International, obszar ich występowania ma powierzchnię 43,2 mln km². W Europie zasięg obejmuje północne i wschodnie części kontynentu, od Islandii i Szkocji po Rosję, Ukrainę, kraje bałtyckie, Polskę i Niemcy. W Azji zamieszkują północne i centralne regiony, aż po Kamczatkę i Japonię. Jedynym państwem o ciągłym zasięgu bielików na swoim terytorium jest Rosja. ### Zimowiska Bieliki są ptakami osiadłymi, ale część populacji jest wędrowna. W zachodniej części zasięgu większość prowadzi osiadły tryb życia. Rozmieszczenie zimowisk jest słabo poznane. Bieliki zimują we Francji, Hiszpanii, Portugalii i na Malcie. Około 4% europejskiej populacji zimuje w Polsce. Migrujące ptaki zalatują do Turcji, państw Lewantu, Azerbejdżanu i Iranu. Dalej na wschód obserwuje się je w Turkmenistanie, Afganistanie, Uzbekistanie, Tadżykistanie i Pakistanie. Sporadycznie pojawiają się w Indiach, Bhutanie i Bangladeszu. Zimujące ptaki przebywają także w północno-wschodniej Mjanmie, centralnych i południowych Chinach, Korei Południowej i Japonii. Ptaki z Dalekiego Wschodu Rosji przemieszczają się do Ameryki Północnej. ### Obserwacje Sporadyczne i Zmiany Zasięgu Bieliki sporadycznie obserwowano w Ameryce Północnej. W XX wieku zasięg bielika skurczył się, a w niektórych krajach bieliki wymarły. W przeszłości gniazdowały także w Afryce, w Algierii i Egipcie. Wymarły na Wyspach Owczych. W Mołdawii bieliki przestały gniazdować w 1975 roku. W 2013 roku stwierdzono gniazdowanie 4 par. W 2015 roku populacja lęgowa zanikła w Albanii. ## Morfologia i Rozpoznawanie Bieliki to duże ptaki o masywnej sylwetce. W locie zwracają uwagę długie, prostokątne skrzydła. Dziób jest duży i jasnożółty. Dymorfizm płciowy jest słabo zaznaczony. Samice są zazwyczaj większe niż samce. ### Wymiary Długość ciała wynosi 74–92 cm, rozpiętość skrzydeł 193–244 cm. Masa ciała samic mieści się w przedziale 4,1–6,9 kg, samców zaś 3,1–5,4 kg. Bieliki z Grenlandii są nieco większe. ### Upierzenie Dorosłe osobniki mają upierzenie w większości brązowe, z jaśniejszą głową i szyją oraz białym ogonem. Młode ptaki mają upierzenie ciemnobrązowe, a ogon w większości ciemny. ### Głos Repertuar głosów bielików jest bogaty. Wokalizacje, zwłaszcza w sezonie lęgowym, są głośne. Samce odzywają się *gri-gri-gri* lub *krik-krik-krik*, samice zaś głębszym *gra-gra-gra-gra* lub *krau-krau-krau-krau*. ### Lot W locie bieliki wyróżniają szerokie, prostokątne skrzydła o palczasto rozcapierzonych końcach lotek I rzędu. Ptaki szybując trzymają skrzydła płasko lub nieco uniesione i lekko wygięte. W trakcie godów bieliki często latają parami, wykonując akrobatyczne walki powietrzne. ## Genetyka Diploidalna liczba chromosomów tego gatunku to 2n=66. Populacje bielika wykazują małą zmienność genetyczną. Wyróżnić można dwie odmienne haplogrupy. ## Ekologia i Zachowanie ### Siedlisko Bieliki zajmują siedliska położone w sąsiedztwie środowisk wodnych. Gniazda budują w pobliżu wód, zarówno śródlądowych, jak i u wybrzeży morskich. Zasiedlają różne typy wybrzeży morskich: fiordowe, skaliste, szkierowe, nizinne. Na terenach w głębi lądu preferują siedliska w pobliżu rzek, jezior, stawów. ### Migracje Choć większa część populacji bielików jest osiadła, to niektóre podejmują migracje. Migrują osobniki młodociane, a także osobniki z populacji na północnych i wschodnich krańcach zasięgu gatunku. Przyczyną migracji jest surowy klimat i brak możliwości zdobywania pokarmu zimą. Osobniki z interioru mogą przemieszczać się na wybrzeża. ### Terytoria Bieliki to ptaki terytorialne. Wielkość areałów osobniczych jest zróżnicowana: od 2,3–19,2 km² w północnych Niemczech do 415-600 km². Wielkość areału zależy od dostępności miejsc gniazdowych, obfitości pokarmu i stanu populacji bielików. ## Zdobywanie Pokarmu Bieliki są drapieżnikami i padlinożercami. Są generalistami pokarmowymi. Ich głównym źródłem pokarmu są ryby i ptactwo wodne, padlina zaś jest ważnym uzupełnieniem diety. Rzadziej chwytają ssaki. ### Skład Gatunkowy Diety W skład diety bielików wchodzi wiele gatunków zwierząt. Jednym z najważniejszych źródeł pokarmu bielików są ryby. Ptaki są również ważnym elementem diety bielików. Ssaki mają niewielkie znaczenie jako źródło pokarmu bielików. Bardzo ważnym źródłem pokarmu, szczególnie zimą i dla osobników młodocianych, jest padlina. ### Racja Pokarmowa Racja pokarmowa bielika zależy od jego wieku i składu diety. Pisklę, w okresie od wyklucia z jaja do opuszczenia gniazda, zjada przeciętnie ok. 50 kg pokarmu. Dorosłe osobniki mogą skonsumować dziennie do 2 kg pokarmu. ### Strategie Polowań Bieliki mają zróżnicowany repertuar strategii łowieckich. Wybór konkretnej zależy od czasu, miejsca, rodzaju ofiary, umiejętności osobnika oraz obecności innych bielików. Preferują strategię polowania z zasadzki. Bieliki rzadko atakują ofiary w powietrzu. ### Wypluwki Wypluwki bielików są duże, do 90–110 mm długości. Mają zaokrąglone końce. Uformowane są ze sklejonych ze sobą niestrawionych resztek sierści, piór, łusek i niewielkich fragmentów kości. Analiza wypluwek bywa stosowana do ilościowej oceny składu diety bielików. ## Interakcje Międzygatunkowe Bielik jest drapieżnikiem szczytowym w piramidzie troficznej ekosystemów, które zasiedla. Wywiera znaczący wpływ na populacje gatunków z niższych poziomów troficznych. Na niektórych obszarach bieliki współwystępują z innymi dużymi ptakami drapieżnymi, w rezultacie dochodzić może między nimi do interakcji o różnym charakterze. Bieliki wchodzą często w interakcje z rybołowami. Bieliki są żywicielami wielu gatunków pasożytów. ## Lęgi Pora lęgowa u bielików trwa od stycznia do lipca w południowej części zasięgu i od kwietnia do września w północnej części zasięgu. Bieliki dobierają się w pary na całe życie. ### Łączenie się w Pary Wiosną bieliki biorą udział w tokach, podczas których szybują, wykonują podniebne tańce godowe i inne powietrzne popisy. Niekiedy wykonują spektakularne obroty w powietrzu dotykając lub trzymając się łapami. Kopulacje odbywają się przeważnie od marca do kwietnia. ### Gniazdo Bieliki najczęściej zakładają gniazda na dużych drzewach. Umieszczają je na jednym z głównych rozwidleń gałęzi, w koronie drzewa lub na dużym bocznym konarze. Zbudowane przeważnie z gałęzi gniazda są duże, osiągają zazwyczaj 2 m wysokości i 1 m średnicy. Przy budowie gniazda główną rolę odgrywa samica, samiec natomiast częściej znosi gałęzie do budowy. ### Jaja i Wysiadywanie Okres składania jaj zależy od szerokości geograficznej. Jaja bielików są białe, zwykle bez plam. W zniesieniu są zwykle 2 jaja, czasami 1, 3 lub, rzadko, 4 jaja. Wysiadywanie rozpoczyna się po zniesieniu pierwszego jaja. Czas wysiadywania wynosi od 34 do 46 dni. ### Rozwój Młodych Świeżo wyklute bieliki mają masę około 90–100 g. Pisklęta klują się pokryte kremowobiałym puchem. Lotność uzyskują po około 90 dniach. Samice bielików zdają się w całości przejmować początkową opiekę nad młodymi i niechętnie opuszczają gniazdo. Po opuszczeniu gniazda przeważnie zostają w jego okolicy kolejne 35–40 dni i stopniowo oduczają się pobierania pokarmu od rodziców na rzecz samodzielnego polowania. Dojrzałość płciową bieliki osiągają w wieku 5–6 lat. ### Sukces Lęgowy i Długość Życia Średni sukces lęgowy wynosi około 1,1–1,6 młodego/rok. Znaczącymi zagrożeniami dla piskląt jest głód i zawalenie się gniazda. Kainizm u bielików wiąże się z różnicami tempie rozwoju rodzeństwa. Wiele młodocianych bielików nie przeżywa pierwszego roku po uzyskaniu samodzielności. Bieliki są ptakami długowiecznymi. W naturze mogą dożywać 27 lat, a nawet 33–34 lat. Przeciętna długość życia zaś szacowana jest na 12–21 lat. ## Status, Zagrożenia i Ochrona IUCN uznaje bielika za gatunek najmniejszej troski (LC, Least Concern) nieprzerwanie od 2005 roku. W XIX wieku rozpoczął się gwałtowny spadek liczebności gatunku. Od lat 60. XX wieku liczebność populacji zaczęła wzrastać lub ustabilizowała się. ### Status w Polsce Na Czerwonej liście ptaków Polski bielik został sklasyfikowany jako gatunek najmniejszej troski (LC). W latach 30. XX w. na terenie kraju notowano tylko kilkanaście lęgowych par bielika. Od lat 80. liczebność tego gatunku ponownie wzrosła. Polska jest trzecim w Europie krajem pod względem liczby gniazdujących osobników tego gatunku (po Norwegii i Rosji). ### Zagrożenia Na spadek liczebności populacji bielika w XIX–XX wieku nałożyło się kilka przyczyn. Spośród nich główne to: polowania na bieliki i ich tępienie jako szkodników przez ludzi, zanieczyszczenie środowiska, zwłaszcza przez pestycydy chloroorganiczne, metale ciężkie i polichlorowane bifenyle, niszczenie siedlisk (melioracje, wycinka lasów), zatrucia trutkami wykładanymi w celu tępienia drapieżników oraz amunicją ołowianą, spożywaną w ciałach zwierząt postrzelonych przez myśliwych, a także kolizje z infrastrukturą techniczną. ### Ochrona Bielik jest gatunkiem prawnie chronionym we wszystkich państwach. Bielik został wymieniony w załączniku I Dyrektywy Rady 79/409/EWG z dnia 2 kwietnia 1979 roku w sprawie ochrony dzikich ptaków. Jest też chroniony na mocy Konwencji berneńskiej i Konwencji bońskiej. Handel bielikami jest poddany ograniczeniom i ścisłej reglamentacji na mocy konwencji CITES. Wokół gniazd bielików obowiązuje strefa ochronna. #### Reintrodukcja Reintrodukcja jest jednym ze sposobów na przywrócenie bielika na terenach, na których wymarł. Prowadzono ją w Szkocji, Szlezwiku-Holsztynie, Czechach i Izraelu. #### Zimowe Dokarmianie Celem zwiększenia przeżywalności młodych bielików prowadzi się zimowe dokarmianie. #### Budowa Platform Gniazdowych Dostępność miejsc lęgowych może ograniczać występowanie bielików. Od lat 70. do lat 90. XX wieku budowę platform gniazdowych przeprowadzono na Litwie, Łotwie i Finlandii. #### Zabezpieczanie Linii Energetycznych W celu zmniejszenia prawdopodobieństwa kolizji ptaków z infrastrukturą energetyczną na przewodach napowietrznych zawieszane są duże, jaskrawe kule lub spirale w kontrastowych barwach. Aby zabezpieczyć ptaki przed porażeniem prądem od niedawna stosuje się izolowane przewody, zaś na słupach energetycznych, wykorzystywanych przez bieliki jako czatownie, instalowane są specjalne siedziska. ## Bielik w Kulturze Orły, jako największe ptaki drapieżne, od najdawniejszych czasów wzbudzały podziw ludzi, często połączony z przekonaniem o nadnaturalnym pochodzeniu tych ptaków. Ze względu na podobieństwo bielika do orłów właściwych znaczenie tego gatunku dla kultury ludzkiej również jest istotne. Bieliki wykorzystywano w sokolnictwie do polowań. ### Bielik jako Symbol Wizerunek srebrnego orła był od czasów Mariusza głównym znakiem każdego legionu rzymskiego. Orły od starożytności uważano za ptaki królów i władców, jako symbol władzy i państwowości przejęli je sukcesorzy Imperium Rzymskiego. Czarny orzeł w herbie Niemiec uważany jest przez niektórych ornitologów za młodocianego (a więc ciemno upierzonego) bielika. Biały orzeł jest z kolei godłem Polski. Przyjmuje się, że jest to wizerunek bielika. Wizerunek białego orła umieszczano na polskich medalach, odznakach i pieczęciach jako symbol narodowy i jako utożsamienie niepodległej ojczyzny. Nazwa zwyczajowa gatunku, tak w języku polskim, jak i w innych językach, jest też powszechnie wykorzystywana jako nazwa okrętów oraz statków wodnych i aparatów latających. W Marynarce Wojennej RP miano ORP Bielik nadano dwóm okrętom podwodnym. Zwyczajową nazwę tego gatunku wykorzystano także do nazwania skonstruowanego w Polsce typu samolotu odrzutowego: EM-10 Bielik. Podobiznę ptaka, którego można identyfikować jako bielika, znaleźć można na monetach wybijanych przez polskich królów. Narodowy Bank Polski emituje od 1995 roku serie monet bulionowych, początkowo pod nazwą „Orzeł bielik”, a obecnie „Bielik”, na rewersie, których widnieje wizerunek bielika. Przedstawienia bielika można znaleźć na znaczkach pocztowych w Polsce і innych krajach. ### Bielik jako Źródło Surowca Mięso bielików uchodziło w XVIII w. za przysmak na Kamczatce i Ukrainie, a w czasach wcześniejszych mięso młodych osobników stanowiło element kulinarny wesel w Anglii. Bieliki hodowano w klatkach w celu pozyskania piór, zrzucanych w trakcie pierzenia. Pióra te wykorzystywano do opierzania strzał i dla ozdoby.