Skrzypek na dachu (ang. Fiddler on the Roof) – musical z muzyką Jerry’ego Bocka, tekstem Sheldona Harnicka i librettem Josepha Steina. Historia jest luźno oparta na cyklu powieści i opowiadań Szolema Alejchema (żydowskiego pisarza pochodzącego z Ukrainy) jest osadzona w realiach strefy osiedlenia carskiej Rosji w fikcyjnej wsi Anatewka na początku XX wieku. Głównym bohaterem jest Tewje mleczarz, ojciec pięciu córek, który próbuje chronić żydowskie tradycje religijne i kulturowe w szybko zmieniającym się świecie pod wpływem zmian obyczajowych i politycznych. Oryginalna produkcja na Broadwayu, mająca premierę w 1964 roku, jako pierwszy musical w historii przekroczyła 3000 przedstawień będąc na afiszu przez prawie 10 lat (rekord pobity 8 lat później przez Grease). Przedstawienie zdobyło dziewięć nagród Tony, zaowocowało pięcioma wznowieniami na Broadwayu, adaptacją filmową z 1971 roku, kilkudziesięcioma wystawieniami w Polsce oraz dziesiątkami adaptacji w innych językach. == Przed premierą == === Pierwowzór, wczesne adaptacje === Skrzypek na dachu jest oparty na powieści Dzieje Tewji Mleczarza (z 1894) oraz na cyklu opowiadań powstałych przez kolejne 20 lat autorstwa Szolema Alejchema, napisanych w jidysz. Dodatkową inspiracją kulturową była również praca Life is with People autorstwa Marka Zborowskiego i Elizabeth Herzog wydana w 1952 roku. Alejchem zaczął tworzyć dramatyczną adaptację powieści, lecz nie zdążył jej ukończyć przed śmiercią. Wersja ta została mimo to wystawiona w jidysz w 1919 roku przez Yiddish Art Theatre, a w latach trzydziestych powstał film. Pod koniec lat 50 musical oparty na opowiadaniach Alejchema, Tevye i jego córki, został wystawiony przez Arnolda Perla na Off-Broadwayu. Później nad przeniesieniem tego musicalu na Broadway zastanawiali się: Rodgers i Hammerstein, a następnie Mike Todd, ale porzucili ten pomysł. === Przygotowania === Zadania podjął się producent Fred Coe. Inwestorzy i media obawiali się, że dzieło będzie zbyt hermetycznie żydowskie by przyciągnąć uwagę szerokiej publiczności, krytykowano go za powierzchowność i uproszczenia kulturowe (Philip Roth określił Skrzypka jako kicz ze sztetla), zbytnie zmiany w stosunku do pierwowzoru literackiego. Harold Prince zastąpił pierwotnego producenta i wynajął reżysera Jerome Robbinsa. Pierwotnie rozpatrywano tytuł Tevye, lecz zainspirowani obrazami Marca Chagalla [Green Violinist (1924), Le Mort (1924), The Fiddler (1912)] tytuł potraktowali symbolicznie. Oryginalna scenografia nawiązywała również do malarstwa Chagalla. == USA == === 1964 Broadway prapremiera === Próbne przedstawienia rozpoczęły się w Fisher Theatre w Detroit (w lipcu i sierpniu 1964) i następnie we wrześniu w Waszyngtonie. Premiera na Broadwayu odbyła się 22 września 1964 roku w Imperial Theatre. Spektakl przeniesiono w 1967 do Majestic Theatre i w 1970 roku do The Broadway Theatre gdzie w dniu 2 lipca 1972 miało miejsce ostatnie 3242 przedstawienie, rekordowe pod względem liczby. Reżyserem i choreografem był Jerome Robbins, scenografia w stylu obrazów Marca Chagalla, była dziełem Borisa Aronsona. Notabene Chagall podobno nie lubił tego musicalu. W obsadzie znaleźli się: Zero Mostel jako Tevye mleczarz, Maria Karnilova jako jego żona Golde, Bea Arthur jako Yente, Austin Pendleton jako Motel, Bert Convy jako Pertschik, Joanna Merlin jako Tzeitel, Carol Sawyer jako Fruma Sarah Julia Migenes jako Hodel Tanya Evertt jako Chava. Najmłodszą córkę Tewjego, Bielke zagrała Pia Zadora. Szczególnie trudna okazała się współpraca z Mostelem. Przede wszystkim pogardzał Robbinsem za jego kolaborację w latach pięćdziesiątych z Komisją do Badania Działalności Nieamerykańskiej (przez którą kilkunastu artystów trafiło na czarną listę). Mostel miał również tendencje do improwizacji, co doprowadzało twórców do szału. Znaczącymi zastępstwami w obsadzie byli: Bette Midler (Tzeitel), Adrienne Barbeau (jako Hodl), Peg Murray i Dolores Wilson (jako Golde), rolę Tewjego odtwarzali m.in. Herschel Bernardi, Theodore Bikel, Harry Goz oraz Leonard Nimoy. Paul Lipson zagrał Tewjego ponad 2000 razy. Produkcja za każdego zainwestowanego w nią dolara przyniosła zwrot ponad 1500 dolarów. Spektakl zdobył dziewięć nagród Tony (m.in. Mostel i Karnilova). === 1976 Broadway === Pierwsze wznowienie na Broadwayu miało premierę 28 grudnia 1976, ostatni 167 spektakl w Winter Garden Theatre miał miejsce 21 maja 1977. Zero Mostel wystąpił jako Tevye, Thelma Lee jako Golde. === 1981 Broadway === Drugie wznowienie na Broadwayu miało miejsce 9 lipca 1981 roku w teatrze Lincoln Center, gdzie do 23 sierpnia odbyły się 53 ograniczone czasowo występy. W rolach głównych wystąpili Herschel Bernardi jako Tevye i Maria Karnilova jako Golde. Reżyserował Jerome Robbins. === 1990 Broadway === Trzecie wznowienie rozpoczęło się 18 listopada 1990 w George Gershwin Theatre i do 16 czerwca 1991 odbyło się w nim 241 przedstawień. Chaim Topol (odtwórca roli z adaptacji filmowej) wystąpił jako Tevye a Marcia Lewis jako Golde. Reżyseria Ruth Mitchell, produkcja zdobyła nagrodę Tony za najlepsze wznowienie musicalu. === 2004 Broadway === Czwarte wznowienie na Broadwayu miało premierę 26 lutego 2004 w teatrze Minskoff, do 8 stycznia 2006 odbyło się w nim 781 przedstawień. Alfred Molina (później Harvey Fierstein) jako Tevye, a Randy Graff (później Andrea Martin i Rosie O’Donnell) jako Golde. Młoda Lea Michele grała rolę Sprintze, reżyserował David Leveaux. Produkcja była nominowana do sześciu nagród Tony. === 2009 Wilmington === Trasa objazdowa Topol in 'Fiddler on the Roof’: The Farewell Tour rozpoczęła się 20 stycznia 2009 w Wilmington, Delaware. Topol opuścił trasę w listopadzie 2009 z powodu kontuzji mięśni ramienia. Zastąpił go Harvey Fierstein. === 2015 Broadway === Piąte broadwayowskie wznowienie miało premierę 20 grudnia 2015 w Broadway Theatre z ostatnim 431 spektaklem 31 grudnia 2016. W obsadzie wystąpili Danny Burstein jako Tevye, Jessica Hecht (później Judy Kuhn) jako Golde. Reżyserował Bartlett Sher. Produkcja była nominowana do trzech nagród Tony. === 2018 Off-Broadway === National Yiddish Theatre Folksbiene wystawił adaptację w języku jidysz (Fidler Afn Dakh) w Muzeum Dziedzictwa Żydowskiego w Nowym Jorku. Produkcja została następnie przeniesiona do Stage 42 na Off-Broadway. Reżyserował Joel Grey, tłumaczenie Shragi Friedmana (z produkcji izraelskiej z 1965 roku). W obsadzie Steven Skybell jako Tevye, Jill Abramovitz jako Golde. Premiera 15 lipca 2018, produkcja została zamknięta 5 stycznia 2020 zdobywając nagrodę Drama Desk Award 2019 za znaczące wznowienie musicalu. == Wielka Brytania == === 1967 West End prapremiera brytyjska === Prapremiera na West Endzie miała miejsce 16 lutego 1967 roku w Her Majesty’s Theatre, ostatnie 2030 przedstawienie miało miejsce 2 października 1971. Wyreżyserował Richard Altman. W obsadzie znaleźli się Topol (wcześniejszy odtwórca roli z Tel Avivu, później w adaptacji filmowej) jako Tevye Miriam Karlin jako Golde, Cynthia Grenville jako Yente, Jonathan Lynn jako Motel, Sandor Elès jako Pertschik, Rosemary Nicols jako Tzeitel, Susan Paule jako Fruma Sarah Linda Gardner jako Hodel Caryl Little jako Chava Następcami roli Tevyego byli: Alfie Bass, Lex Goudsmit i Barry Martin. Rolę Golde przejęły kolejno: Avis Bunnage, Hy Hazell oraz Stella Moray. === 1983 West End === Pierwsze wznowienie w Londynie miało premierę 28 czerwca 1983 w Apollo Victoria Theatre na zakontraktowane 4 miesiące. Reżyseria Ruth Mitchell, Topol w roli Tevye, Thelma Ruby jako Golde. === 1994 West End === Drugie wznowienie londyńskie miało miejsce 28 czerwca 1994 w London Palladium. Spektakl grano do 3 września tego roku. Reżyseria Sammy Dallas Bayes, Topol w roli Tevye, Sara Kestelman jako Golde. Rolę Chavy zagrała córka Topola – Adi Topol-Margalith. === 2007 West End === Trzecie wznowienie londyńskie miało premierę 29 maja 2007 w Savoy Theatre z ostatnim przedstawieniem 16 lutego 2008. Reżyseria Lindsay Posner, z Henrym Goodmanem jako Tevye, Beverley Klein jako Golde. === 2018 West End === Czwarte wznowienie londyńskie miało premierę w Menier Chocolate Factory 23 listopada 2018 w reżyserii Trevora Nunna z udziałem Andy’ego Nymana jako Tevye i Judy Kuhn jako Golde. Produkcja została przeniesiona do Playhouse Theatre na West End 27 marca 2019. Zastępcami byli m.in. Maria Friedman jako Golde i Anita Dobson jako Yente. Produkcję zamknięto 2 listopada 2019. == Polska == Na polskich scenach Skrzypek był wystawiany prawie 30 razy. Polska prapremiera miała miejsce w łódzkim Teatrze Muzycznym w roku 1983. Reżyserowała Maria Fołtyn na podstawie tłumaczenia Antoniego Marianowicza (to tłumaczenie wykorzystano we wszystkich polskich inscenizacjach). Pierwszym polskim odtwórcą roli Tewje został Bernard Ładysz, a Gołdę jako pierwsza odtwarzała Grażyna Krajewska. == Inne znaczące produkcje == === Australia i Nowa Zelandia === Oryginalna australijska produkcja miała premierę 16 czerwca 1967 w Her Majesty’s Theatre w Sydney. W rolach głównych wystąpili Hayes Gordon jako Tevye i Brigid Lenihan jako Golde. Produkcja trwała dwa lata. Trasa koncertowa została zorganizowana przez Australijską Operę w 1984 roku, a Gordon ponownie zagrał rolę Tevye. W 2005 i 2007 roku Topol po raz kolejny odtwarzał rolę Tevyego – w australijskich produkcjach, z sezonami w Sydney, Brisbane, Melbourne, Perth, Wellington i Auckland. Musical został wznowiony w Melbourne i Sydney w latach 2015–2016 z Anthonym Warlowem jako Tevye, Sigrid Thornton jako Golde. Na wrzesień 2020 zaplanowano w Sydney i Melbourne wystawienie wersji w języku jidysz (z napisami angielskimi) w reżyserii Joela Greya. === Izrael === W 1965 roku Giora Godik wyprodukował wersję w języku jidysz przetłumaczoną przez Shragę Friedmana (tłumaczenie stało się podstawą do wszystkich inscenizacji w jidysz na całym świecie). Produkcja w języku hebrajskim od 2008 roku była grana w teatrze Cameri w Tel Awiwie przez ponad sześć lat. Wyreżyserował ją Moshe Kepten, z udz