UH-60 Black Hawk – średni wielozadaniowy amerykański śmigłowiec transportowy i wsparcia piechoty zbudowany przez Sikorsky Aircraft Corporation. Maszyna jest napędzana dwoma turbowałowymi silnikami poruszającymi jeden wirnik nośny. UH-60 był maszyną, która została wytypowana jako zwycięzca konkursu ogłoszonego przez Armię Stanów Zjednoczonych na początku lat 70 XX wieku na następcę śmigłowca Bell UH-1 Huey. Do ostatecznego przetargu dopuszczono dwie maszyny: YUH-60A, oznaczonego nazwą fabryczną S-70 i Boeing Vertol YUH-61, konkurencyjną maszynę, która przegrała z konstrukcją wytwórni Sikorsky. Na bazie UH-60 powstała wersja morska śmigłowca dla US Navy Sikorsky SH-60 Seahawk, ogółem wyprodukowano ponad 4000 maszyn rodziny S-70 i H-60. == Historia == Śmigłowce serii UH-1 Huey wykorzystywano w US Army podczas wojny w Wietnamie, ale gdy konflikt ten zaczynał przybierać coraz większe rozmiary w połowie lat 60 XX w. dowództwo armii zdecydowało o zastąpieniu go nowocześniejszą maszyną. Na początku następnej dekady uznano program nowego śmigłowca za priorytetowy, ogłaszając w styczniu 1972 program Utility Tactical Transport Aircraft System (UTTAS) – system taktycznego transportu powietrznego. Założeniem programu była budowa śmigłowca o znacznie lepszych parametrach lotnych, niższych kosztach utrzymania i większej przeżywalności na polu walki. W sierpniu do finału konkursu dotarły dwa typy maszyn, Boeing Vertol YUH-61 i Sikorsky YUH-60. Każdy z producentów przygotował po dwa egzemplarze śmigłowców do testów naziemnych i po trzy do prób w locie. Wśród maszyn przedstawionych przez Sikorskyego znalazły się śmigłowce zbudowane na bazie transportowych S-61 i S-65, oraz bojowego S-67. Pierwszy spełniający wymagania UTTAS śmigłowiec wytwórni Sikorsky Aircraft oznaczony fabrycznie jako S-70, a przez wojsko jako YUH-60A został oblatany 17 października 1974 roku, a konkurencyjna maszyna YUH-61 29 listopada tego samego roku. Wiosną 1976 testowanie maszyn rozpoczęło wojsko. Podczas testów wydarzył się wypadek śmigłowca YUH-60A, który spadł na zalesiony teren niedaleko Fort Campbell, w stanie Kentucky. Maszyna wykazała się doskonałą wytrzymałością, gdyż po wymianie zniszczonych łopat wirnika głównego wystartowała i o własnych siłach doleciała do bazy, gdzie poddano ją tylko drobnym naprawom. Wynik konkursu na nowy śmigłowiec armii ogłoszono 23 grudnia 1976, a jego zwycięzcą została maszyna Sikorskyego. Niezwłocznie podpisano kontrakt na dostawę jeszcze trzech maszyn prototypowych YUH-60A i piętnastu śmigłowców serii informacyjnej UH-60A Black Hawk. Później zamówienia rozszerzono o kolejne maszyny. Pierwszy lot maszyny produkcyjnej miał miejsce 17 października 1978 roku, cztery lata po oblataniu prototypu. W czerwcu 1979 śmigłowce weszły do służby w 101 Dywizji Powietrznodesantowej. Pierwsza operacją wojskową maszyn była amerykańska interwencja na Grenadzie w 1983 roku. Podczas operacji jedna z maszyn UH-60 dowiodła swej niezawodności wracając do bazy z 45 przestrzelinami kadłuba, dwoma w wirniku głównym i jedną w wirniku ogonowym. Innym razem Black Hawki przetrwały ostrzał ogniem artylerii przeciwlotniczej, przy którym śmigłowce UH-1 Huey nie miałyby żadnych szans. Kolejną operacją bojową z użyciem Black Hawków była amerykańska inwazja na Panamę w 1989. == Opis konstrukcji == === UH-60A Black Hawk === Śmigłowiec UH-60A jest maszyną zbudowaną w konwencjonalnym układzie z jednym wirnikiem nośnym napędzanymi dwoma silnikami turbowałowymi General Electric T700-GE-700 o mocy 1560 KM (1165 kW) każdy i z wirnikiem ogonowym. Jednostki napędowe mogą pracować przez 30 minut przy całkowitym braku smarowania. Dodatkowo, między silnikami zainstalowano pomocniczą jednostkę mocy APU Solar T62T-40-1 o mocy 100 KM (75 kW), która jest wykorzystywana do wspomagania rozruchu silników głównych i jako źródło energii na ziemi. Śmigłowiec posiada klasyczne podwozie kołowe, będące jednocześnie amortyzatorami absorbującymi energię podczas awaryjnego lądowania. Opcjonalnie istnieje możliwość montażu na koła płóz ułatwiających lądowanie na śniegu lub grząskim podłożu. Zainstalowane w kadłubie zbiorniki są opancerzone i odporne na uszkodzenie podczas twardego lądowania. Zarówno wirnik główny, jak i ogonowy posiadają po cztery łopaty zdolne wytrzymać trafienie pociskiem kalibru 23 mm. Łopaty wirnika głównego wykonano z tytanu, pokrytego włóknem szklanym i wypełnionych kompozytem o strukturze plastra miodu. Krawędzie natarcia wykonano z niklu. Wirnik ogonowy zbudowany z grafitowo-epoksydowych materiałów kompozytowych został zainstalowany pod kątem 20 stopni do pionu po prawej stronie płetwy ogonowej, tuż nad statecznikiem poziomym. Zgodnie ze specyfikacją UTTAS śmigłowiec musi posiadać możliwość zmieszczenia się na pokładzie samolotu transportowego, dlatego łopaty wirnika głównego mogą być ręcznie złożone wzdłuż kadłuba. W przestrzeni ładunkowej samolotu transportowego Lockheed C-130 Hercules mieści się jeden śmigłowiec Black Hawk, a w ładowni Lockheed C-5 Galaxy sześć takich maszyn. Załogę UH-60A stanowi dwóch pilotów i mechanik, będący jednocześnie strzelcem pokładowym. Fotele wszystkich członków załogi są opancerzone. W przestrzeni ładunkowej Black Hawka może się zmieścić 11 żołnierzy z pełnym wyposażeniem, ale możliwe jest przewiezienie 20 osób. Na znajdującym się pod kadłubem maszyny haku można podwiesić ładunek o masie 3630 kilogramów i może to być haubica M102 kalibru 105 mm z zapasem 30 sztuk amunicji, lub samochód terenowy Humvee. Po obu stronach kadłuba maszyny znajdują się odsuwane do tyłu drzwi wyposażone w podwójne okienka. Na podstawie doświadczeń z użytkowania śmigłowców Bell UH-1H zdecydowano się na umieszczenie uzbrojenia strzeleckiego w okienkach tuż za kabiną pilotów, a nie w drzwiach maszyny, gdzie znacznie przeszkadzało w jak najszybszym opuszczeniu maszyny przez żołnierzy. Początkowo uzbrojenie stanowiły dwa karabiny maszynowe M60D, ale później zamieniono je na dwa sześciolufowe M134 Minigun. Obecnie znajdujące się na wyposażeniu armii amerykańskiej śmigłowce Black Hawk są przezbrajane w karabiny M240. W trakcie użytkowania śmigłowca wprowadzono wiele modyfikacji i usprawnień. W 1982 rozpoczęto próby z systemem ESSS (External Stores Support System) – system zewnętrznych uchwytów transportowych, mających postać wykonanych z grafitowo-epoksydowych materiałów kompozytowych skrzydełek przeznaczonych do powieszenia czterech dodatkowych zbiorników paliwa, lub uzbrojenia o masie 4534 kg. Głównym celem opracowania systemu ESSS była konieczność zapewnienia maszynie wystarczającej ilości paliwa do przelotu przez Ocean Atlantycki. Na wewnętrznych (bliższych kadłuba) uchwytach można podwiesić zbiorniki o pojemności po 1705 litrów, a na zewnętrznych po 872 litry co zwiększa zasięg maszyny do 2130 km. Zamiast zbiorników można podwiesić zasobniki z niekierowanymi lub kierowanymi pociskami rakietowymi, działkami lub wyrzutnikami min. Początkowo po wprowadzeniu systemu na początku 1986 roku powodował on pewną niedogodność, blokując pole ostrzału zainstalowanej za kabiną pilotów broni, dlatego dodano możliwość odrzucania skrzydełek w razie potrzeby. Później problem ten rozwiązano zmieniając ich kształt, tak że zyskały one formę krótkich belek i nową nazwę ETS (External Tank System) – system zbiorników zewnętrznych. Belki systemu ETS umożliwiają przenoszenie tylko dwóch zbiorników paliwa i bardzo rzadko montuje się na nich uzbrojenie. Poza zadaniami transportowymi UH-60A Black Hawk stanowi doskonałą platformę do budowy śmigłowca ewakuacji medycznej MedEvac. W tym celu zmodyfikowano maszynę tak, aby można było zainstalować cztery pary noszy na obrotowej podstawie, co ułatwia umieszczanie rannych. Pozostawiono tylko trzy siedzenia dla lżej rannych lub personelu medycznego, zainstalowano dodatkowe oświetlenie i uchwyty do butli z tlenem i pojemników np. z krwią czy plazmą. W celu zwiększenia przeżywalności śmigłowca na polu walki, zastosowano rozpraszacze spalin, które zmniejszają prawdopodobieństwo trafienia pociskami naprowadzającymi się na źródło ciepła, oraz wyrzutniki pułapek termicznych i pasków folii aluminiowej zakłócających systemy naprowadzania pocisków rakietowych. Dodatkowo nad kabiną pilotów i na goleniach podwozia głównego zainstalowano urządzenia do przecinania kabli. Łącznie zbudowano 974 śmigłowce UH-60A, które dostarczono do 1989 roku. === UH-60L Black Hawk === Kolejną wersją Black Hawka był ulepszony UH-60L wyposażony w mocniejsze silniki T700-GE-701C o mocy 1900 KM (1417 kW) i wzmocnioną przekładnię główną zdolną przenieść moment obrotowy na wirnik. Dzięki temu maksymalny udźwig w wersji Lima wzrósł z 3600 kg do 4100 kg. Wszystkie modyfikacje wprowadzane sukcesywnie podczas eksploatacji śmigłowców poprzedniej wersji stały się standardem w nowszym UH-60L. Maszyny te zostały również wyposażone w automatyczny system kontroli lotu taki sam, jak w morskiej wersji śmigłowca Sikorsky SH-60 Seahawk. === UH-60M Black Hawk === Aktualnie produkowana od 2006 wersja dla zastąpienia UH-60A i UH-60L w służbie United States Army. Wersje M wyposażono w nowy komputer, szklany kokpit, silniki T700-GE-701D o mocy 2039 KM (1500 kW) i unowocześnione łopaty wirnika głównego. Początkowo planowano modernizacje posiadanych śmigłowców, ale ostatecznie zdecydowano się na budowę całkiem nowych wiropłatów. Zaplanowano produkcję łącznie 1375 UH-60M dla United States Army. W 2015 roku cena jednostkowa UH-60M dla USA wynosiła ok. 17 mln USD. === UH-60V Black Hawk === 19 stycznia 2017 oblatano prototyp UH-60V, zmodernizowanej wersji śmigłowca UH-60L. W 2014 roku firma Northrop Grumman podpisała z US Army kontrakt na modernizację śmigłowców UH-60L polegającą na wymianie analogowej awioniki na nowy cyfrowy kokpit. Zaplanowano przebudowę 760 UH-60L, aby pozostały w służbie po 2030 roku. Dostawy rozpoczęto we wrześniu 2020 r. === S-70i Black Hawk International === 16 marca 2007 – wytwórnia Sikorsky Aircraft Corporation nabyła zakłady PZL Mielec z zamiarem rozpoczę