Mroczne materie (ang. His Dark Materials) – trylogia napisana przez brytyjskiego autora fantasy Philipa Pullmana. Składają się na nią książki: Zorza północna (1995; w Stanach Zjednoczonych wydana pod nazwą Złoty kompas) Magiczny nóż (1997; w innym tłumaczeniu Zaczarowany nóż, Delikatny nóż) Bursztynowa luneta (2000) Całość opublikowano w Wielkiej Brytanii także jako jednotomową powieść o tym samym tytule. Akcja trylogii obraca się wokół dwóch wątków. Zasadniczy opowiada o wędrówce głównych bohaterów, Lyry Belacquy i Willa Parry’ego przez wieloświat równoległych wymiarów. Drugi traktuje o zmaganiach pomiędzy światem ziemskim i niebiańskim. W cyklu występuje wiele unikatowych, fantastycznych elementów świata przedstawionego, takich jak pancerne niedźwiedzie i dajmony, będące duszą pod postacią zwierzęcia obrazującego charakter jej właściciela. Pullman odwoływał się też do klasyki, na przykład wprowadzając postaci czarownic. W miarę rozwoju akcji wydarzenia nabierają alegorycznych znaczeń. Autor czerpie z szerokiego wachlarza dziedzin, takich jak np. fizyka i fizyka kwantowa, teologia, symbolika (w tym biblijna) oraz filozofia religii. Mimo że serię napisano z myślą o młodzieży, jest ona chętnie czytana także przez dorosłych. == Umiejscowienie == Akcja trylogii przebiega w wieloświecie, rozgrywając się pomiędzy wieloma alternatywnymi wymiarami. Świat przedstawiony w Zorzy Północnej pod wieloma względami przypomina nasz. Jego społeczeństwo odzwierciedla XIX wiek – erę wiktoriańską z modą wówczas panującą, a także technologią opartą głównie na energii pary. Wydaje się, iż nigdy nie doszło tutaj do Reformacji; Jan Kalwin wybrany został na papieża – lub też wprost przeciwnie, Reformacja odniosła taki sukces, że ogarnęła wszelkie organizacje religijne. Magisterium (którego pierwowzorem jest Kościół) kontroluje wszystkie państwa zachodniej Europy (i prawdopodobnie całą planetę). W Magicznym Nożu akcja ma miejsce w naszym świecie, a także innym (również podobnym do naszego) nazwanym Cittàgazze, od nazwy głównego miasta tego wymiaru. Cittàgazze jest rozdrożnią, umożliwiającą przemieszczanie się pomiędzy innymi wymiarami. Akcja Bursztynowej lunety toczy się w wachlarzu różnorodnych światów – zamieszkanych przez niezwykłe, baśniowe stwory lub całkowicie pustych, w których wszelkie życie nie pojawiło się lub zniknęło ze względu na niekorzystne warunki. == Fabuła == === Zorza północna / Złoty kompas === W Zorzy północnej (wydanej w Ameryce Północnej pod nazwą Złoty kompas), bohaterka, Lyra Belacqua, młoda dziewczyna wychowana w Kolegium Jordana, zamkniętym środowisku akademickim znajdującym się w Oksfordzie, i jej dajmon Pantalaimon, dowiadują się o istnieniu Pyłu, dziwnej nowo odkrytej cząstki elementarnej, uznawanej przez Magisterium za dowód na grzech pierworodny. Pył jest materią przyciąganą przez wszelkie inteligentne formy życia, choć badania nad nim wykazują, iż słabiej oddziałuje z małymi dziećmi, jak sądzi Magisterium, z powodu ich niewinności. W celu empirycznego dowiedzenia tego faktu porywane są dzieci z całego świata. Wywozi się je daleko na północ i przeprowadza się potworne doświadczenia, cała sprawa zachowywana jest jednak w tajemnicy przez dostojników Magisterium. Lyra i Pantalaimon wyruszają na północ w celu uratowania ich najlepszego przyjaciela Rogera Parslowa i innych dzieci z tej niebezpiecznej sytuacji, w ich działaniach pomagają im Panserbjørne (niedźwiedź pancerny) Iorek Byrnison, John Faa i ojciec Coram przywódcy zgromadzenia cygańskiego, aeronauta Lee Scoresby i wiedźma Serafina Pekkala. Po zmaganiach z niedźwiedziami pancernymi, wiedźmami, Tatarami i wygraniu wielu potyczek, Roger zostaje zabity przez Lorda Asriela, ojca Lyry, w jego udanym eksperymencie stworzenia mostu łączącego wymiary. Lord Asriel i Lyra wraz z Pantalaimonem przechodzą przez most osobno w celu poszukiwania źródła Pyłu, nieświadomi iż przyczynią się do powstrzymania Magisterium przed jego zniszczeniem i wplątani zostaną w zaciekłą wojnę między niebem a ziemią. === Magiczny nóż === W Magicznym nożu, Lyra przeszedłszy przez most między wymiarowy trafia do Cittàgazze, świata którego mieszkańcy odkryli sposób na przemieszczanie w wieloświecie wiele lat przed wydarzeniami opisanymi w trylogii. Poprzez lekkomyślne korzystanie z tej technologii, sprowadzili oni na siebie zagładę – Spektra – istoty stworzone z materii otchłani, głodne ludzkich uczuć. Dzieci były na nie odporne, lecz dorośli przy spotkaniu z nimi stawali się obojętni na cały świat, pozbawieni duszy. W tym świecie Lyra poznaje Willa Parry, dwunastoletniego chłopca pochodzącego z naszego świata, który natknął się na Cittàgazze, gdy uciekał obwiniony przez władzę za zabójstwo człowieka (choć uczynił to w obronie swojej chorej na schizofrenię matki) w poszukiwaniu swojego dawno zaginionego ojca. Staje się on właścicielem tytułowego Magicznego Noża, narzędzia wykutego ponad 300 lat temu przez naukowców z Cittàgazze, z tych samych materiałów co srebrna gilotyna (wykorzystywana w Bolvangarze). Nóż ten ma dwa ostrza – jedno służące do wycinania w czasoprzestrzeni wrót do innych wymiarów, drugie natomiast umożliwiające łatwe przecinanie wszelkiej, nawet najtwardszej, materii. Nóż znany jest też pod nazwą teleutaia makhaira albo aesahaettr. Po spotkaniu z wiedźmami ze świata Lyry, młodzi bohaterowie podróżują dalej, spotykając na swej drodze m.in. ojca Willa, który pod zmienionym nazwiskiem Stanislausa Grummana przebywał w świecie Lyry. Ginie on po spotkaniu z synem. Niedługo po tym Lyra porwana zostaje przez swoją matkę Panią Coulter, agentkę Magisterium, która poznała przepowiednię mówiącą o tym, iż jej córka stanie się następną Ewą. Will nie pozostaje jednak osamotniony. Odnajduje go para zbuntowanych aniołów Baruch i Balthamos, przez których zostaje wciągnięty w spór z Autorytetem – pierwszym aniołem który nazwał się stworzycielem świata, Bogiem. === Bursztynowa luneta === W Bursztynowej lunecie Will stara się zignorować pomagającą mu parę aniołów i ruszyć na pomoc swojej przyjaciółce Lyrze. Pomagają mu w tym mała dziewczynka o imieniu Ama, król niedźwiedzi pancernych Iorek Byrnison i dwaj szpiedzy Lorda Asriela, pochodzący z rasy Gallivespian (małych ludzi), Kawaler Tialys i Lady Salmakia. Z ich pomocą udaje mu się uratować Lyrę z jaskini w której była ukryta przez swoją matkę. Następnie wędrują ku krainie zmarłych by uzyskać dla Lyry przebaczenie jej dawnego przyjaciela Rogera Parslowa, za którego śmierć dziewczynka się obwinia. Gdy tam przebywają okazuje się, że dusze ludzi uwięzione tam zostały przez Autorytet, samozwańczego boga. Ratują je wiec od wiecznej śmierci tworząc przy pomocy noża Willa przejście do innego wymiaru. Tam trafiają na Mary Malone, naukowca, którą Lyra, gdy przebywała w naszym świecie, poprosiła o pomoc w odkryciu natury Pyłu (lub, jak był on nazywany przez doktor Malone, Ciemną Materią). Przebywając tam pani doktor zaprzyjaźnia się z zamieszkującymi tamten świat inteligentnymi istotami zwanymi Mulefa. Dzięki zawartej znajomości udaje się jej także odkryć pochodzenie Pyłu, inteligentnych cząsteczek posiadających samoświadomość. W tym samym czasie Lord Asriel wraz z panią Coulter, którą miłość do córki nawróciła na właściwą drogę, łączą siły by pokonać Metatrona, Regenta Niebios, następcę Autorytetu. Giną oni w walce ostatecznie pokonując przeciwnika. Autorytet umiera, w pewien sposób samobójczą, śmiercią w czasie wielkiej potyczki między rebeliantami a armią niebios. == Świat przedstawiony == === Dajmony === Definiującym aspektem opowieści jest koncepcja dajmonów (ang. dæmons). W kilku wymiarach przestrzeni, w których rozgrywa się akcja, włączając w to ten, w którym urodziła się główna bohaterka – Lyra Belacqua – manifestacją duszy, towarzyszącej każdemu człowiekowi przez całe jego życie jest dajmon. Posiada kształt zwierzęcia. Dajmony są powiązane z człowiekiem tak silnie, iż samo oddalenie człowieka i jego dajmona może doprowadzić do śmierci obojga. Dajmony zazwyczaj rozmawiają jedynie z ludźmi, których (jako dusze) są częścią. Nie sprawia im jednak trudności rozmowa z innymi dajmonami ani osobami. W trakcie dzieciństwa, dajmony mogą zmieniać swoją postać, ukazując aktualny stan emocjonalny człowieka, lecz wraz z dorastaniem, ich postać stabilizuje się – przyjmują one jedną stałą formę, tym samym ujawniając prawdziwą naturę i osobowość swego właściciela. W trakcie akcji powieści dowiadujemy się, że możliwe jest oddzielenie człowieka od dajmona przy użyciu ostrza wykonanego z tytanu i magnezu. Gilotyna stworzona ze stopu tych metali używana była w Bolvangarze – ośrodku magistratury – w celach badawczych, lub też jako forma tortury wykorzystywana przez Skrælingów. Rozdzielenie ma duży współczynnik śmiertelności, jednakże, jeżeli się powiedzie, człowiek wraz ze swoim dajmonem stają się obojętnymi na świat, posłusznymi każdemu rozkazowi zombi. Samo odcinanie uwalnia ogromne ilości energii. W trakcie powieści wykorzystywana jest ona na przykład przez Lorda Asriela do otwarcia wielkich wrót do innego wymiaru. === Technologia w świecie Lyry === Samego poziomu rozwoju technologicznego świata Lyry nie możemy dokładnie ocenić. Na pierwszy rzut oka wydaje się on zacofany, lecz po dokładnym przyjrzeniu się okazuje się w wielu dziedzinach wiedzy porównywalny do naszego (a w niektórych dyscyplinach nawet go przewyższa). Dowodem na to jest choćby to, że w świecie Lyry ludzie posiadają podobne naszym informacje na temat podstaw mechaniki kwantowej. Naukę zajmującą się tym zagadnieniem w tym alternatywnym wymiarze nie nazywa się fizyką, lecz teologią eksperymentalną – czyli jest ona de facto ściśle związana z religią, a przez to ograniczona jej dogmatami. ==== Broń ==== Bursztynowa Luneta opisuje broń znacznie przewyższającą nasze możliwości technologiczne. Wykorzystuje ona DNA jako system namierzania, dzięki czemu pozwala wystrzeliwać do celów znajdujących się niezwykle daleko od samego działa, nawet do osób znajdujących się w innych wymiarach