Sojuz (ros. Союз, związek, także sojusz) – nazwa serii radzieckich i rosyjskich wielomiejscowych pojazdów kosmicznych przeznaczonych do długotrwałych lotów po orbicie okołoziemskiej oraz do manewrowania i łączenia się z innymi obiektami w przestrzeni kosmicznej. Mogą one zabrać na pokład załogę liczącą maksymalnie trzy osoby. Od 1967 r. służą jako środek transportu kosmonautów na orbitę. Zgodnie z radziecką tradycją nazwy Sojuz używano także do rakiety nośnej, która wynosiła na orbitę ten statek kosmiczny. == Historia rozwoju statków kosmicznych Sojuz == === Wczesne projekty === W 1962 w biurze doświadczalno-konstrukcyjnym kierowanym przez Siergieja Korolowa (OKB-1 – obecnie RKK Energia) powstała koncepcja stworzenia kompleksu rakietowo-kosmicznego o nazwie Sojuz. Celem projektu było przeprowadzenie załogowego lotu wokół Księżyca. W skład wspomnianego kompleksu miały wchodzić trzy oddzielne pojazdy: załogowy statek kosmiczny oznaczony jako 7K (pierwotna nazwa Sojuz A) oraz dwa bloki napędowe: 9K (Sojuz B) i 11K (Sojuz W). Sojuz A miał być pojazdem dla dwuosobowej załogi. Moduł Sojuz B był członem napędowym pozwalającym na skierowanie statku załogowego w kierunku Księżyca. Z kolei Sojuz W miał być wyposażony w zbiorniki z paliwem, które zasilałyby silniki Sojuza B. Każdy z tych pojazdów kosmicznych miał być oddzielnie wynoszony na orbitę okołoziemską przy pomocy rakiet nośnych typu R-7. Połączenie wszystkich modułów w jedną całość miało nastąpić dopiero na orbicie. Operacja ta nastręczała konstruktorom najwięcej problemów. W 1964 zrezygnowano z realizacji tych planów. Zmianie uległa koncepcja sposobu przeprowadzenia samego lotu. Przyjęto wówczas założenie, że lot po orbicie Księżyca będzie możliwy do zrealizowania przy wykorzystaniu rakiety nośnej typu Proton i przy pomocy statku typu UR500K-Ł1 (УР500К-Л1). W późniejszym okresie radzieckiego programu księżycowego statek 7K stał się podstawą do przygotowania dwóch innych pojazdów: Sojuz 7K-Ł1 (7К-Л1) – załogowego pojazdu mogącego oblecieć Księżyc (testowane w ramach programu Zond) oraz ŁOK – Łunnyj Orbitalnyj Korabl (ЛОК) – statku mogącego wejść na orbitę Księżyca. Oba jednak nie są formalnie zaliczane do pojazdów typu Sojuz i dlatego też nie będą one opisywane w tym artykule. === Sojuz === ==== 7K-OK ==== Na bazie statku 7K rozpoczęto projektowanie modelu oznaczonego jako 7K-OK (ОК – Орбитальный Корабль). – wielozadaniowego trzymiejscowego statku przeznaczonego do wykonywania operacji manewrowania i cumowania na orbicie okołoziemskiej, przeprowadzania eksperymentów naukowych oraz przejścia kosmonautów ze statku na statek przez otwarty kosmos. Indeks wprowadzony przez ministerstwo obrony Związku Radzieckiego to 11F615 (11Ф615). Pojazdowi pozostawiono nazwę Sojuz przewidzianą wcześniej dla statku dla programu księżycowego. System dokowania pojazdu 7K-OK składał się z systemu zbliżania „Igła” i dwóch typów węzłów cumowniczych: aktywnego (A) oraz pasywnego (P). W zależności od tego rozróżniano modele 7K-OK(A) oraz 7K-OK(P). Węzły umożliwiały wprawdzie sztywne połączenie statków kosmicznych, ale nie posiadały wewnętrznego włazu i przejście kosmonautów do drugiego pojazdu możliwe było tylko poprzez wyjście na zewnątrz statku. Trzy pierwsze starty pojazdów bezzałogowych zakończyły się fiaskiem i ujawniły poważne usterki w jego konstrukcji. Pierwszy start modelu 7K-OK nastąpił 28 listopada 1966. Był to satelita Kosmos 133, wystrzelony za pomocą rakiety Sojuz 11A511. Nie mógł on ustabilizować swojej orbity i gdy realna stała się groźba, że podczas powrotu na Ziemię wyląduje na terenie Chin. Z tego powodu został uruchomiony mechanizm samozniszczenia. 14 grudnia 1966 podczas drugiej próby startu rakiety Sojuz doszło do eksplozji na platformie startowej. Fiaskiem zakończył się również trzeci lot. 7 lutego 1967 wyniesiono w kosmos Sojuza pod nazwą Kosmos 140. Aparat lądujący nie wylądował miękko na Ziemi, lecz uderzył w taflę Jeziora Aralskiego i zatonął. W przypadku gdyby na jego pokładzie znajdowała się załoga, nie miałaby szans na ratunek. Inżynierowie, którzy nie zdążyli wykryć oraz usunąć wszystkich błędów konstrukcyjnych statku byli przeciwni, aby podczas kolejnego lotu na pokładzie Sojuza znajdował się kosmonauta. Jednak pod wpływem nacisków politycznych 23 kwietnia 1967 w kosmos na pokładzie statku Sojuz 1 poleciał Władimir Komarow. Wstępnie planowano, że następnego dnia na orbitę okołoziemską wyruszy statek Sojuz 2a z trzyosobową załogą, w której byli: Walerij Bykowski, Jewgienij Chrunow oraz Aleksiej Jelisiejew. Oba statki miały połączyć się na orbicie, a Chrunow i Jelisiejew mieli przesiąść się do Sojuza 1. Wkrótce po starcie Komarowa okazało się, że w jego statku nie otworzyły się w pełni baterie słoneczne, a w związku z tym pojazd miał za mało energii, aby przeprowadzić planowane dokowanie. Podjęto decyzję o odwołaniu startu Sojuza 2. Cel wyprawy zmieniono na lot autonomiczny po orbicie okołoziemskiej. Misja miała tragiczny koniec. Podczas operacji powrotu na Ziemię nie zadziałał prawidłowo system spadochronowy, który na wysokości 7 kilometrów miał rozpocząć wytracanie prędkości przez Sojuza. Kapsuła z kosmonautą roztrzaskała się o Ziemię i całkowicie spłonęła. Katastrofa Sojuza 1 oraz śmierć Komarowa były mocnym ciosem dla radzieckiego załogowego programu kosmicznego. Podczas ustalania przyczyn wypadku stwierdzono wiele usterek i błędów konstrukcyjnych. Jednym z nich była wada głównego spadochronu, którą ujawniono również w statku Sojuz 2. Gdyby doszło do jego startu, także ten lot mógł mieć tragiczny koniec. Po przeprowadzeniu niezbędnych zmian w projekcie pojazdu w październiku 1967 roku doszło do kolejnego startu dwóch bezzałogowych pojazdów, które oznaczono jako Kosmos 186 i Kosmos 188. Oba spotkały się na orbicie okołoziemskiej i po raz pierwszy doszło wówczas do w pełni automatycznego połączenia dwóch statków kosmicznych. Ten sukces spowodował, że w październiku 1968 roku zdecydowano się na kolejny lot załogowy. Tym razem był to Sojuz 3 z Gieorgijem Bieriegowojem na pokładzie. Nie doszło jednak do połączenia z Sojuzem 2 (wystrzelonym wcześniej). Bardzo szybko, bo już w styczniu 1969 roku wyniesiono w kosmos dwa kolejne statki załogowe – Sojuz 4 i Sojuz 5. Po raz pierwszy doszło wówczas do połączenia na orbicie dwóch pojazdów załogowych, a dwójka kosmonautów przeszła z jednego statku do drugiego. Później był jeszcze grupowy lot trzech statków typu Sojuz 6, 7 i 8 (nieudana próba połączenia dwóch Sojuzów) oraz długotrwały 18-dniowy lot Sojuza 9. W sumie wystrzelono w kosmos 16 statków Sojuz typu 7K-OK (w tym 8 załogowych), start 17. pojazdu w grudniu 1966 zakończył się eksplozją na platformie startowej. ==== 7KT-OK ==== Wersja Sojuza 7K-OK wyposażona w węzeł cumowniczy typu SSWP umożliwiający transfer wewnątrz pojazdowy, przygotowana do lotów na stację Salut 1. W 1969, gdy było wiadomo, że wyścig na Księżyc wygrały Stany Zjednoczone, w ZSRR intensywnie rozpoczęto prace nad skonstruowaniem długotrwałej stacji orbitalnej. Problem dostarczania na jej pokład kosmonautów rozwiązano poprzez stworzenie w krótkim czasie nowej wersji Sojuza oznaczonej jako 7KT-OK (7К-Т) (litera T oznaczała statek transportowy). Pojazd wyposażono w aktywny węzeł cumowniczy posiadający wewnętrzny luk przejściowy. Podczas dwóch pierwszych lotów załogowych kosmonauci nie używali skafandrów. Pierwszy start statku nastąpił 23 kwietnia 1971. Trójka kosmonautów na pokładzie Sojuza 10 miała przycumować swój statek do stacji Salut 1, przejść na jego pokład i pracować tam przez kilka tygodni. Pierwsza faza operacji dokowania przebiegła prawidłowo, ale później kosmonauci nie mogli otworzyć wewnętrznego włazu i musieli przedwcześnie wrócić na Ziemię. Kolejny lot załogowy tego typu statku miał tragiczny finał. Po trzech tygodniach pobytu na stacji Salut podczas powrotu Sojuza 11 na Ziemię doszło do rozhermetyzowania kabiny i śmierci kosmonautów Dobrowolskiego, Wołkowa i Pacajewa. ==== 7K-T ==== Po katastrofie Sojuza 11 stało się jasne, że statek musiał zostać przekonstruowany, aby zapewnić maksymalne bezpieczeństwo kosmonautom. Wprowadzono także zasadę, że podczas krytycznych faz lotu: startu, operacji dokowania oraz lądowania załoga była ubrana w skafandry kosmiczne Sokoł-K. Modernizacja Sojuza, w tym nowy system podtrzymywania życia spowodował, że wzrosła waga statku i loty na jego pokładzie mogło odbywać nie więcej niż dwóch kosmonautów. Ogniwa słoneczne zastąpiono bateriami, które posiadały zapas energii na około dwa dni. Poza tym zainstalowano na statku nowy system zbliżania oraz ulepszony system spadochronów. Pierwszy start zmodyfikowanego Sojuza 14 nastąpił 3 lipca 1974. Pomimo różnych modyfikacji, jakie statek przechodził w późniejszych latach, utrzymano dla niego oznaczenie 7K-T. Statki typu 7K-T były podstawowym środkiem transportowym radzieckiego programu załogowego w latach 1971-1981. W sumie z ich udziałem zrealizowano 29 załogowych wypraw na stacje: Salut i Ałmaz (Salut 3, Salut 4, Salut 5 i Salut 6). Były to również pierwsze pojazdy działające w ramach programu Interkosmos. Indeks wprowadzony przez ministerstwo obrony Związku Radzieckiego dla wersji cywilnych, udających się w kierunku stacji Salut to 11F615A8 (11Ф615А8), a dla wersji wojskowych, do stacji Ałmaz to 11F615A9 (11Ф615А9). Zamiast baterii słonecznych wyposażony był w akumulatory i był zdolny w locie autonomicznym pozostawać na orbicie przez 3 dni, a w składzie stacji orbitalnej przez 60 dni. ==== 7K-TM (Projekt ASTP) ==== 24 maja 1972 Związek Radziecki oraz Stany Zjednoczone podpisały umowę dotyczącą współpracy w kosmosie, która przewidywała m.in. wspólny lot załogowy statków Sojuz i Apollo. Program otrzymał nazwę ASTP (Apollo-Soyuz Test Project). Jeszcze w tym samym roku radzieccy inżynierowie przystąpili do prac nad modyfikacją statku 7K-T. Specjalnie na potrzeby wspomnianej misji przygotowali wersję oznaczaną jako 7K-TM (TM – oznaczało transportowy modyfikowany). Statek był przeznaczony dla dwóch