Bazylea (niem. Basel, fr. Bâle, wł. /retorom. Basilea, łac. Basilia) – miasto i gmina w Szwajcarii u styku granic trzech państw: Szwajcarii, Niemiec i Francji, nad rzeką Ren, u ujścia rzek Birs i Wiese. Miasto Bazylea tworzy razem z gminami Riehen i Bettingen kanton Bazylea-Miasto, którego jest siedzibą administracyjną. Miasto dzieli się na Małą Bazyleę (Kleinbasel) na prawym, oraz Wielką Bazyleę (Grossbasel) ze Wzgórzem Katedralnym (Münsterhügel) na lewym brzegu Renu. Do miasta wcielono dawną osadę rybacką Kleinhüningen. Właściwym centrum miasta jest starówka (Altstadt) w Wielkiej Bazylei wokół Rynku (Marktplatz) i ratusza z XIV w., która ze swoimi wąskimi uliczkami i zaułkami jest miejscem częstych przechadzek. Stare miasto w Wielkiej i Małej Bazylei oraz Most Środkowy (Mittlere Brücke), który łączy obie części starego miasta, są wolne od ruchu samochodowego. Zwiedzający dojeżdżają do centrum najczęściej tramwajem. Bazylea jest po Zurychu i Genewie trzecim co do wielkości miastem Szwajcarii oraz centrum szwajcarskiego przemysłu chemicznego i farmaceutycznego. Tworzy węzeł kolejowy wraz z jednym z największych dworców przeładunkowych Europy w sąsiednim Muttenz. Port towarowy regionu bazylejskiego, jedyny w Szwajcarii, stanowi połączenie przez Ren z Morzem Północnym. Port lotniczy EuroAirport Bazylea-Miluza-Fryburg jest obsługiwany wspólnie z sąsiednią Francją. Leży on na terytorium francuskim, jednak dojazd do niego jest możliwy ze Szwajcarii drogą eksterytorialną (np. autobusem 50 z dworca SBB). Wewnątrz strefy lotniska przebiega granica celna. Bazylea jest w obiegowej opinii postrzegana jako część Romandii (zachodniej, francuskojęzycznej części Szwajcarii), czego przyczyną są podobne wyniki referendów (niemieckojęzyczna część kraju prezentuje poglądy raczej konserwatywne, a zachodnia część i Bazylea – raczej liberalne) i w motcie miasta „Bazylea funkcjonuje inaczej” (Basel tickt anders). Przysłowiowy jest więc tradycyjny antagonizm między mieszkańcami Bazylei i Zurychu. == Położenie == === Dzielnice mieszkalne Bazylei === Miasto Bazylea nie dzieli się formalnie na okręgi czy gminy, ale na dzielnice (Quartier). W sumie istnieje 15 takich dzielnic, podzielonych na leżące na lewym i prawym brzegu Renu. Lewobrzeżne dzielnice: Stare Miasto Wielka Bazylea (Altstadt Grossbasel), Vorstädte, Am Ring, Breite, St. Alban, Gundeldingen, Bruderholz, Bachletten, Gotthelf, Iselin, St. Johann. Prawobrzeżne: Stare Miasto Mała Bazylea (Altstadt Kleinbasel), Clara, Wettstein, Hirzbrunnen, Rosental, Matthäus, Klybeck i od 1893 r. Kleinhüningen. Gminy Riehen i Bettingen tworzące wraz z Bazyleą kanton Bazylea-Miasto leżą poza terenem miasta. === Klimat === Dzięki śródziemnomorskiemu powietrzu napływającemu przez Bramę Burgundzką (Burgundische Pforte), w Bazylei panuje nadzwyczaj łagodny i słoneczny klimat. Przeciętna temperatura roczna wynosi 9,4 °C, a opady roczne 785 l/m² (78,5 cm). Zimą Bazyleę pokrywa najczęściej tylko cienka warstwa śniegu, który zalega przeciętnie 30 dni w roku. Wiatry są względnie słabe i wieją przy dobrej pogodzie ze wschodu, przy słabej – z zachodu. === Herb === Herbem zarówno miasta Bazylei, jak i kantonu Bazylea-Miasto jest na lewo skierowany pastorał (laska biskupia) na białym polu zwany Baselstab. Pastorał jest przecięty trzema belkami poprzecznymi, rozszerza się na dole i kończy się trzema „zębami”. Symbolizuje to zakrzywiony pastorał biskupi. Herb podtrzymywany jest przez lwy, dzikusów, anioły i od XV w. także bazyliszki (smoki z głową koguta i ogonem węża). == Historia == od 500 r. p.n.e. – celtyckie plemię Rauryków osiedliło się nad kolanem Renu 44 – założenie miasta Augusta Raurica (Kaiseraugst) ok. 10 km w górę Renu przez Rzymian, w czasach świetności zamieszkanego przez 20 tys. ludzi. Budowa zamku na Wzgórzu Katedralnym (Münsterhügel) 374 – pierwsza udokumentowana wzmianka nazwy miejscowości Basilia ok. 450 – upadek Cesarstwa Rzymskiego, Alemanowie osiedlili się w Bazylei pod koniec V w. – Bazylea przypada Frankom 740 – Bazylea została siedzibą biskupstwa 912 – Bazylea przeszła pod panowanie Burgundii 917 – zniszczenie miasta przez Węgrów 1000 – Bazylea stała się wolnym miastem 1019 – początek budowy katedry przez cesarza Henryka II 1032 – Bazylea należała do Świętego Cesarstwa Rzymskiego 1080 – budowa pierwszych murów miejskich (dalsza rozbudowa ok. 1230 r. i w XIV w.) 1225-1226 – Budowa pierwszego mostu przez Ren przez biskup Henryka z Thun i założenie miasta Mała Bazylea (Klein Basel) dla ochrony mostu 1291 – założenie Konfederacji Szwajcarskiej 1348 – połowa mieszkańców zginęło podczas epidemii dżumy 1356 – bazylejskie trzęsienie ziemi, dotychczas najsilniejsze trzęsienie ziemi w tej części Europy 1392 – mieszkańcy Wielkiej Bazylei (Gross Basel) nabyli od biskupa Fryderyka z Blankhenheim Małą Bazyleę (Klein Basel) za sumę 29 800 guldenów 1397 – wygnanie Żydów z miasta XIV wiek – miasto zrzuciło panowanie biskupa, zachowuje jednak pastorał w herbie jako Baselstab 1431-1449 – Sobór w Bazylei (1439 wybór antypapieża Feliksa V) ok. 1433 – Początek produkcji papieru w Bazylei 1440 – Bazyliszek staje się elementem godła Bazylei 1444 – Bitwa pod St. Jakob nad rzeką Birs – Konfederaci (Szwajcarzy) zostali pokonani przez wojska francusko-austriackie 1460 – założenie uniwersytetu przez papieża Piusa II, Bazylea posiada w ten sposób najstarszy uniwersytet w Szwajcarii; Wprowadzenie druku; Oprócz humanistów (m.in. Erazma z Rotterdamu) przebywają w Bazylei Paracelsus i Hans Holbein młodszy 1471 – Cesarz Fryderyk III nadał miastu przywilej organizowania targów 1499 – Wojna Szwabska znana też jako Wojna Szwajcarska; Bazylea odłączyła się od Świętego Cesarstwa Rzymskiego i przyłącza się do Konfederacji Szwajcarskiej 1500 – budowa katedry ukończona 1501 – 13 lipca Bazylea wraz z okolicznymi ziemiami przystąpiła do Konfederacji Szwajcarskiej tworząc 11. kanton – Bazyleę; budowa ratusza 1529 – przystąpienie miasta do reformacji po powstaniu gildii 1543 – w Bazylei ukazał się pierwszy podręcznik anatomii De Humanis Corporis Fabrica (O budowie ciała ludzkiego) autorstwa Andreasa Vesaliusa (1514 – 1564) 1563-1564 – dżuma, „Grosser Sterbendt” (wielkie konanie; ok. 4000 ofiar wśród 12 000 mieszkańców) 1576-1578 – dżuma (ok. 800 ofiar) 1582-1583 – dżuma (ok. 1200 ofiar) 1589 – założenie gimnazjum, czyli miejskiej szkoły łacińskiej (dziś: Gimnazjum na Placu Katedralnym) 1593-1594 – dżuma (ok. 900 ofiar) 1609-1611 – wielka epidemia dżumy (ok. 3600 ofiar) 1758 – założenie Izby Handlowej Johann Rudolf Geigy 1795 – Pokój w Bazylei (5 kwietnia 1795) kończący wojnę pomiędzy Francją i Prusami, oraz drugi Pokój w Bazylei (22 lipca 1795) między Francją a Hiszpanią. Francja zgodziła się na III rozbiór Polski w zamian za kontrolę nad zachodnim brzegiem Renu. 1815 – kongres wiedeński uznał wieczną uzbrojoną neutralność Szwajcarii; kanton Jura przeszedł spod posiadania biskupa Bazylei do kantonu Berno 1833 – podział kantonu Bazylea po wojnie domowej; gminy wiejskie opierając się dominacji miasta zjednoczyły się tworząc własny półkanton Bazylea-Okręg, a miasto – Bazylea-Miasto 1844 – pierwsza linia kolejowa w Szwajcarii powstaje w Bazylei 1849 – budowa muzeów przy Augustinergasse 1860 – wyburzenie murów miejskich; tylko niektóre z większych bram jak np. Spalentor pozostały 1866-1869 – budowa bazylejskiej synagogi 1897 – 26 – 29 sierpnia Theodor Herzl zorganizował pierwszy syjonistyczny kongres światowy w Bazylei. Na kongresie wysunięto wniosek „utworzenia publicznej i prawnie chronionej ojczyzny dla narodu żydowskiego na obszarze Palestyny”. W tym celu założono fundusz oraz bank żydowski. 1901 – renowacja i rozbudowa ratusza 1945 – 4 marca miejscowy dworzec towarowy został omyłkowo zbombardowany przez amerykańskie samoloty 1953 – uroczyste otwarcie pierwszego dwunarodowego lotniska świata: Bazylea-Miluza 1960 – Bazylea obchodziła jubileusz 2000 lat istnienia 1963 – założenie Regio Basiliensis (Regionu Bazylejskiego) dla współpracy ponad granicami 1966 – kobiety otrzymały kantonalne prawo głosu 1969 – referendum w sprawie połączenia półkantonów Bazylea-Miasto i Bazylea-Okręg zostało odrzucone głosami mieszkańców Bazylei-Okręgu 1989 – Układ Bazylejski w sprawie kontroli międzynarodowej gospodarki odpadami ostatecznie podpisany w Bazylei 1993 – port lotniczy Bazylea-Miluza stał się trójnarodowym lotniskiem Bazylea-Miluza-Fryburg lata 90. XX wieku – koncerny Sandoz i Ciba-Geigy dokonują fuzji tworząc Novartis; również Schweizerischer Bankverein (Związek Banków Szwajcarskich – SBV) i Schweizerischer Bankgesellschaft (Szwajcarska Spółka Bankowa) stworzyły UBS; nastała era biotechnologii 2001 – Bazylea-Miasto i Bazylea-Okręg świętowały 500 lat przynależności do Konfederacji Szwajcarskiej 2004 – rządy w Bazylei obejmuje koalicja czerwono-zielona. Po raz pierwszy od 1950 roku doszła do rządów lewica. == Gospodarka == W Bazylei mają siedzibę następujące znaczące firmy: Novartis AG (dawniej Ciba-Geigy AG i Sandoz AG) Roche Holding AG (F. Hoffmann-La Roche & Co. AG) UBS AG, największy bank szwajcarski Swiss International Air Lines (dawniej Crossair) Targi szwajcarskie MCH Group, ze znanymi na całym świecie targami sztuki Art Basel i Baselworld (zegarki i biżuteria) Niemiecki koncern Bayer umieścił w Bazylei swoją centralę europejską leków dostępnych bez recepty (OTC), po przejęciu Roche-Consumer Health (RCH) w roku 2005.* Syngenta – największy na świecie producent środków ochrony roślin Bazylea dzięki swojemu centralnemu położeniu w Europie Zachodniej jest ważnym ośrodkiem handlowym. Przestrzeń mieszkalna i ekonomiczna styku trzech państw (Dreiländereck) obejmuje ponad 2,3 mln mieszkańców i ponad 1 mln osób czynnych zawodowo (stan z 2001 r.). Bazylea jest siedzibą wielu firm chemicznych. Razem z fabrykami w sąsiednim Schweizerhalle wytwarza 20% szwajcarskiego eksportu i 1/3 produktu narodowego. Oprócz chemii znajdują się tu ośrodki przemysłu maszynowego, metalowego, tekstylnego i spożywczego. Wielowiekowa tradycja druku