Bieruń (niem. Berun, śl. Biyruń) – miasto w południowej Polsce, na Górnym Śląsku, położone w województwie śląskim, siedziba władz powiatu bieruńsko-lędzińskiego. Według danych Głównego Urzędu Statystycznego z 31 maja 2023 miasto miało 18 966 mieszkańców. == Położenie == Bieruń leży w południowej części Polski, przy granicy województwa śląskiego i małopolskiego, którą wyznacza Wisła. Centrum miasta wyznaczają współrzędne geograficzne: 50º 05' szerokości geograficznej północnej i 19º 05' długości geograficznej wschodniej. Miasto oddalone jest w linii prostej: 20 km od śródmieścia Katowic, 6 km od centrum Tychów, 10 km od centrum Oświęcimia, 61 km od centrum Krakowa i 273 km od centrum Warszawy. Bieruń graniczy od północy z Lędzinami, Chełmem Śląskim i Kopciowicami, od wschodu z Babicami i Gorzowem, od południa ze Świerczyńcem, Bojszowami i Jedliną, natomiast od zachodu z Tychami. Teren miasta położony jest na pograniczu Pagórów Jaworznickich, Doliny Górnej Wisły i Równiny Pszczyńskiej. Historycznie Bieruń leży na Górnym Śląsku. Według danych z 1 stycznia 2013 powierzchnia miasta wynosiła 40,5 km², czyli 25,6% powierzchni powiatu, co stawia to miasto na 106. pozycji w Polsce pod względem powierzchni. == Części miasta == Bieruń składa się z następujących części: Bieruń Nowy Bieruń Stary Bijasowice Czarnuchowice Jajosty Kopań Porąbek Ściernie Zabrzeg Państwowy rejestr nazw geograficznych oprócz powyższych, wymienia także Baraniec, Lignozę, Łysinę, Noras i Wittę. == Demografia == Bieruń liczy około 19 tys. mieszkańców i plasuje się na 225. miejscu wśród miast Polski oraz na 38. miejscu pod tym względem wśród miast województwa śląskiego. Wykres liczby ludności miasta Bieruń na przestrzeni lat: Według danych z 2015 w Bieruniu na 100 mężczyzn przypadały 102 kobiety. Struktura płci i wieku mieszkańców Bierunia według danych z 31 grudnia 2015: == Historia == Obok Bierunia znajdowała się antyczna osada Leucaristus. Została ona odwzorowana na antycznej mapie Klaudiusza Ptolemeusza z lat 142–147 naszej ery. O tym, że miejscowość ta znajdowała się w sąsiedztwie Bierunia, informuje skorowidz nazw historycznych ORBIS LATINUS i wynika to z położenia wśród innych zidentyfikowanych miejscowości Śląska. W X–XI wieku istniał tu otoczony palisadą i niewątpliwie posiadający wieżę obserwacyjną gródek obronny mający za zadanie chronić kupców przeprawiających się przez rzekę. Pozostałość – bieruński kopiec na szczycie którego stoi obecnie kapliczka św. Jana Nepomucena, z XIX wieku. W średniowieczu na pobliskiej Orlej Górce prawdopodobnie oddawano też hołd starosłowiańskiemu bogu Perunowi. Bieruń otrzymał prawa miejskie w 1387 od księcia opawsko-raciborskiego Jana II Żelaznego. Akt ten polegał na nadaniu praw wójtowskich Kusowiczowi za jego długoletnią wierną służbę. O istnieniu na obszarze miasta osadnictwa świadczą wzmianki zamieszczone w dokumentach, na przykład o Ścierniach z 1272, Bijasowicach z 1360, Bieruniu z 1376. Do 1551 własność Piastów górnośląskich, od 1327 pod zwierzchnictwem Czech jako lenno. Od 1743 w państwie pruskim i utrata praw miejskich. Od 1865 ponownie miasto i zmiana nazwy na Bieruń Stary (Alt Berun). Podczas plebiscytu górnośląskiego z 1921 roku w Bieruniu wygrała opcja polska - 1172 osoby (czyli 82,1%) głosowały za Polską, a 255 osób (17,9%) za Niemcami. Od 1922 ponownie w granicach Polski. W czasie II wojny światowej wcielony do Niemiec. W latach 1945–1954 istniała wiejska gmina Bieruń Nowy. W latach 1973–1975 miasto było siedzibą gminy wiejskiej Bieruń Stary. W latach 1973–1991 dzielnica Tychów. Od 1991 ponownie samodzielne miasto (powtórnie pod nazwą Bieruń). Od odzyskania samodzielności przez Bieruń datuje się konflikt między tym miastem a sąsiednimi Tychami o tereny fabryczne Fiat Auto Poland (b. FSM) oraz osiedle zbudowane przy tej fabryce. Obecnie osiedle leży już w granicach administracyjnych Bierunia, natomiast sama fabryka pozostaje w Tychach. Historycznie sporny teren należał do Bierunia, jednakże pozostawienie go w granicach Tychów było warunkiem zgody tego miasta na odłączenie Bierunia. Spór odżył w 2010, bieruńscy samorządowcy domagali się od Tychów zwrotu 123 ha terenów fabrycznych, na których działa kilka spółek-córek firmy Fiat Auto Poland. Tychy zaproponowały korektę granicy o 123 ha na korzyść Bierunia, lecz w innym miejscu, na obszarze niezabudowanym. Roszczenia Bierunia negatywnie zaopiniował wojewoda śląski. W 1993 po raz pierwszy odbył się w Bieruniu I Festiwal Filmów Nieprofesjonalnych im. Leona Wojtali. Został on zorganizowany przy pomocy KWK Piast. W 2005 odbyła się siódma edycja tego festiwalu, gdzie zanotowano rekordową ilość uczestników z całej Polski. Miasto nawiedziły powodzie w 1997 i 2010. Staraniem władz lokalnych, w tym z dużym zaangażowaniem finansowym, w dniu 1 października 2006 oddano do użytku nowo wybudowany budynek i uruchomiono nową jednostkę organizacyjną – Komendę Powiatową Policji o składzie osobowym 109 policjantów. === Nazwa === Nazwa miejscowości wywodzi się od polskich zwrotów „brać, pobierać” i wiąże się z poborami podatkowymi. Niemiecki nauczyciel Heinrich Adamy w swoim dziele o nazwach miejscowych na Śląsku wydanym w 1888 we Wrocławiu jako najstarszą nazwę wymienia Biernia podając jej znaczenie „Steuerort (Abgaben)”, czyli w języku polskim „Wieś podatków (pobór opłat, podatków)”. Nazwa została później fonetycznie zgermanizowana na Berun w wyniku czego utraciła ona swoje pierwotne znaczenie. Od chwili zaistnienia, aż do obecnych czasów, czyli do odzyskania samodzielności prawnej w 1991, używano jednej nazwy w wymowie Bieruń. W zależności od reguł pisowni używano nazw Bieron, Bierun. W źródłach historycznych nazwa osady „de Beruna” użyta została dopiero w 1376. Górny Śląsk znajdował się wówczas pod panowaniem czeskich Przemyślidów. Pisano też o nazwie Boruń. Nazwę miejscowości w zlatynizowanej staropolskiej formie Byerun wymienia w latach 1470–1480 Jan Długosz w księdze Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis. Na mapie Abrahama Orteliusa z 1603 miejscowość widnieje pod nazwą Bierun. W statystycznym opisie Prus z 1837 występuje jedynie nazwa Berun. Polską nazwę Bieruń w książce „Krótki rys jeografii Szląska dla nauki początkowej” wydanej w Głogówku w 1847 wymienił górnośląski pisarz, Józef Lompa. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego wydany pod koniec XIX wieku podaje dwie polskie nazwy miejscowości – Beruń i Bieruń oraz niemiecką Berun. == Zabytki == W mieście znajdują się następujące obiekty wpisane do rejestru zabytków: sanktuarium św. Walentego z XVII wieku (nr rej.: A/423/14 z 28.05.1966) kościół św. Bartłomieja Apostoła z lat 1770–1776 (nr rej.: 675/66 z 28.05.1966) kościół Najświętszego Serca Pana Jezusa z 1909 (nr rej.: A/402/13 z 26.02.2013) miasto w ramach historycznego założenia (nr rej.: 390/53 z 14.03.1953, 731/66 z 15.06.1966 oraz A/801/2021 z 21.04.2021) cmentarz żydowski (nr rej.: A/840/2021 z 24.06.2021) kaplica pw. Świętej Trójcy w rejonie skrzyżowania ulic Warszawskiej i Niedługiej (nr rej. A/1163/23 z 5 kwietnia 2023) W Bieruniu znajdują się też inne obiekty – które, mimo że nie widnieją w rejestrze zabytków – pełnią funkcję historyczną. Są to: kopiec z 1295 grobla z lat 1530–1540 == Kultura == Instytucjami kultury w mieście są: Bieruński Ośrodek Kultury Miejska Biblioteka Publiczna nr 1 Miejska Biblioteka Publiczna nr 2 Muzeum Miejskie (w organizacji) == Edukacja == W mieście funkcjonują trzy publiczne przedszkola, dwie szkoły podstawowe, liceum ogólnokształcące oraz Powiatowy Zespół Szkół (w skład którego wchodzą: branżowa szkoła I stopnia i technikum). == Wspólnoty wyznaniowe == Na terenie Bierunia funkcjonują trzy parafie rzymskokatolickie należące do dekanatu Bieruń (parafia św. Bartłomieja Apostoła, parafia św. Barbary i parafia Najświętszego Serca Pana Jezusa). == Gospodarka == === Bezrobocie === W 2015 stopa bezrobocia zarejestrowanych w liczbie ludności w wieku produkcyjnym w mieście wynosiła 2,1%. === Przemysł === Na terenie miasta znajduje się kilka dużych zakładów pracy, m.in. KWK Piast-Ziemowit (ruch Piast), zakłady tworzyw sztucznych i materiałów wybuchowych Nitroerg S.A., Johnson Controls, zakłady mleczarskie: Danone i Okręgowa Spółdzielnia Mleczarska w Bieruniu. Na terenie Bierunia występują bogate złoża kruszyw: żwiru i piasku. Złoża te ze względu na ochronę środowiska nie są eksploatowane. === Rolnictwo === Na terenie Bierunia działa 200 gospodarstw rolnych, które zajmują się głównie hodowlą trzody chlewnej, produkcją mleka oraz uprawą roślin (zboża, kukurydza, rzepak). == Transport == Przez miasto przebiega droga krajowa nr 44 i linia kolejowa Mysłowice – Tychy oraz linia kolejowa Katowice – Oświęcim. W ramach rozważanej budowy Kanału Śląskiego w Bieruniu miałby zostać zlokalizowany port żeglugi śródlądowej. W mieście kursuje 13 linii autobusowych i 2 przyspieszone M'ki: M22 (Międzyrzecze Gospoda – Katowice Sądowa) M108 (Tychy Lodowisko – Bieruń Nowy Dworzec) L (Tychy Wartogłowiec Kościół – Tychy Barwna Cmentarz) 31 (Tychy Dworzec PKP – Bieruń Plac Autobusowy) 56 (Wola Skrzyżowanie – Bieruń Plac Nobla) 65 (Tychy Barwna Cmentarz – Tychy Rynek) 95 (Bieruń KWK Piast – Lędziny Goławiec Szkoła) 181 (Pszczyna Centrum Przesiadkowe – Bieruń Plac Nobla) 262 (Rachowy Osiedle – Tychy Dworzec PKP) 274 (Tychy Szpital Wojewódzki – Bieruń KWK Piast) 536 (Mysłowice Centrum Handlowe – Tychy Dworzec PKP) 627 (Wola Skrzyżowanie – Tychy Jana Pawła II) 686 (Oświęcim Dąbrowskiego Miasto – Tychy Jana Pawła II) 931 (Katowice Zawodzie Centrum Przesiadkowe – Bieruń Potok Stawowy) 995 (Mysłowice Towarowa – Lędziny Kopalnia Ziemowit) == Polityka == === Burmistrz === Obecnym burmistrzem Bierunia jest Sebastian Macioł, który otrzymał 52,34% głosów w I turze wyborów samorządowych w 2024. === Rada Miasta === Rada Miasta kadencji 2024-2029 Sławomir Rosowski Agnieszka Wyderka-Dyjecińska Dariusz Czapiewski Piotr Świerkosz Aleksandra Wagstyl Artur Pytel Beata Berger-Styga Damian Gerycki Stanisław Jurecki Michał