Brzeg Dolny (niem. Dyhernfurth) – miasto w Polsce, w województwie dolnośląskim, największe miasto w powiecie wołowskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Brzeg Dolny. Miasto położone jest na prawym brzegu Odry, w odległości 31 km na północny zachód od Wrocławia stanowiąc tym samym przedłużenie miejsko-przemysłowej aglomeracji wrocławskiej. == Historia == === Okres do XVI wieku === Osadnictwo na obecnym terenie gminy Brzeg Dolny pojawiło się stosunkowo wcześnie, bo już w epoce brązu. W roku 1819 odkryto cmentarzysko zawierające 88 urn, przedmioty codziennego użytku oraz szereg przedmiotów z brązu. Na terenie obecnego miasta pierwszą osadę datuje się na wczesne średniowiecze – to jest VI–VIII wiek, co potwierdzają wykopaliska archeologiczne (osiedle Stary Warzyń, które przez długi czas nie było ujęte w granicach administracyjnych miasta). O dawnym Brzegu Dolnym, osadzie założonej na prawym, wysokim brzegu Odry, po raz pierwszy wspomina Księga Ziemska Księstwa Wrocławskiego w roku 1353. Do osady należało wówczas 1,5 łana ziemi oraz młyn nad Odrą w bliżej nieokreślonym miejscu. Z tej informacji można wnioskować, że Brzeg Dolny w tamtych czasach był osadą o niewielkim znaczeniu gospodarczym, która pierwotnie była folwarkiem należącym do panów z Głoskowa (obecna wieś Głoska) – miejscowości leżącej na przeciwnym brzegu rzeki. Miejscowość wymieniana jest w dokumentach z roku 1353 jako Brzege, 1355 Brsege, 1453 Brziegk, 1662 Persig, Prizig i Borsig, a także Brzig, Przieck lub Przigk. Umiejscowienie osady nad rzeką wywarło wpływ na mieszkańców, którzy w większości zajmowali się flisactwem i rybołówstwem. Z przekazów z 1491 roku dowiadujemy się, że istniała tutaj przeprawa promowa przez Odrę. Do XVI w. wieś była najczęściej w posiadaniu rodu Hugowiczów i Falckenhainów. W 1561 r. ówczesny właściciel Brzegu Jan Falckenhain zbudował na Odrze jaz, a każdy przepływający przez niego statek musiał opłacać cło. W tamtych czasach istniał także duży młyn wodny. === XVII i XVIII wiek === W czasie wojny trzydziestoletniej (1618–1648) osada poniosła olbrzymie straty w ludności pogłębione przez panującą zarazę. Przełom w dziejach miejscowości nastąpił w roku 1660, kiedy właścicielem osady został Georg Abraham von Dyhern. W 1663 r. otrzymał od cesarza Leopolda I prawa miejskie dla swej miejscowości. Dzięki prawom miejskim miastu przyznano prawo zakładania cechów, urządzania dwa razy w tygodniu targów i cztery razy w roku jarmarków. Zezwolono także na używanie herbu, na którym widnieje postać św. Jerzego na koniu zabijającego włócznią smoka. Wraz z otrzymaniem praw miejskich zmieniona została polska nazwa miejscowości na Dyhernfurth pochodząca od ówczesnego właściciela von Dyherna. Mimo iż miasto posiadało magistrat i burmistrza, było uzależnione od swoich właścicieli. Georg Abraham von Dyhern starał się rozbudować nowo powołane miasto. W 1655 r. ufundował kaplicę św. Jadwigi i katolicką szkołę dla chłopców. W 1668 r. otwarta została drukarnia, założono drewniany rurociąg doprowadzający wodę pitną do rynku i otwarto łaźnię miejską. W 1686 r. w mieście osiedlili się Żydzi. Założyli własne osiedle, synagogę, szkołę i cmentarz. W 1689 Sabataj Bass założył w mieście drukarnię żydowską, działającą następnie aż do 1834. Tłoczono w niej książki w języku hebrajskim, jidysz, a także teksty niemieckie zapisywane hebrajskim pismem. Tu wychodziła od 1772 r. gazeta żydowska pt. „Dyhernfurther Privilegierte Zeitung” drukowana w języku niemieckim i hebrajskim. W 1701 r. został zawiązany pierwszy w mieście cech garncarzy. W pierwszej połowie XVIII w. ówczesny właściciel miasta ufundował Drogę Krzyżową. W latach 1743–1745 luteranie zbudowali w rynku kościół i założyli odrębną szkołę. Kolejne ożywienie przeżywa miasto u schyłku XVIII w., kiedy właścicielem miasta zostaje minister Śląska Karl Georg von Hoym, który dokonał ok. 1785 r. przebudowy barokowego pałacu w stylu klasycystycznym, według projektu śląskiego architekta Carla Gottharda Langhansa. Obok wybudowano oficynę pałacową, która zachowała styl klasycystyczny do dziś. Nieopodal pałacu funkcjonował browar i dobrze prosperujący folwark należący do właścicieli miasta. Na północ od pałacu założono rozległy park w angielskim stylu z egzotycznym drzewostanem. Park przyozdabiały budowle rekreacyjne zaprojektowane również przez Langhansa, basen kąpielowy, herbaciarnia i leśniczówka. Okazały park spełniał również zadania praktyczne. Na jego obszarze znajdował się młyn napędzany wodą pochodzącą ze stawów parkowych, a nawet uprawiano winną latorośl. Za rządów von Hoyma powstała też pierwsza w mieście apteka, otwarta w 1785 roku. === XIX wiek === W 1806 r. na wysokim brzegu Odry powyżej pałacu założono małą stocznię rzeczną. W 1818 r., w wyniku reformy, Brzeg Dolny został przesunięty z powiatu wrocławskiego do powiatu wołowskiego. W tym samym wieku otwarto urząd pocztowy. Obok kaplicy pw. św. Jadwigi założono cmentarz. W 1855 r. mistrz garncarski K.G. Schwendke założył wytwórnię kafli. W 1860 r. sprowadzono z Trzebnicy trzy siostry zakonne boromeuszki w celu pielęgnacji chorych. Założyły one naprzeciw kaplicy pw. św. Jadwigi klasztor, mały szpital i przytułek. W 1873 r. przerzucono przez Odrę most kolejowy. W dwa lata później miasto uzyskało połączenie kolejowe z Wrocławiem i Głogowem. Otwarcie linii kolejowej nie przyczyniło się jednak do znaczniejszego ożywienia życia gospodarczego. Liczba mieszkańców nieznacznie wzrosła, dochodząc do 1500 osób. W 1847 roku przy ówczesnej Flurstrasse 62 wybudowano synagogę. Do 1918 roku była użytkowana. Po likwidacji miejscowej gminy żydowskiej, właścicielem bożnicy została Gmina Synagogalna we Wrocławiu. W 1926 roku budynek odkupiło miasto i przekształciło w remizę strażacką. === XX wiek === ==== Pierwsze lata ==== Na początku XX w. miasto otrzymało połączenie telefoniczne z Wrocławiem i innymi miastami. W 1907 r. utworzony został urząd pocztowy. Po wydzieleniu w roku 1919 dla potrzeb miasta 120 morgów gruntu z obszarów dworskich, rozpoczyna się jego szybki rozwój. W 1926 r. niezależne dotąd dobra dworskie zostały administracyjnie podporządkowane magistratowi. W latach 1931–1941 w Brzegu Dolnym ukazywała się lokalna gazeta „Dyhernfurther Stadtblatt” – organ magistratu miasta. W 1939 r. miasto liczyło 2013 mieszkańców. W okresie międzywojennym Brzeg Dolny pełnił funkcję centrum usługowego obsługującego okoliczne wsie. W mieście działały: fabryka wyrobów ceramicznych, drukarnia, 3 młyny, fabryka wyrobów dzianych, warsztaty mechaniczne, cegielnie, 2 tartaki, browar oraz rzeźnia. ==== II wojna światowa ==== Do tragicznych wydarzeń doszło w Brzegu Dolnym w czasie II wojny światowej. Władze niemieckie wybrały otoczone lasami miasteczko do budowy zakładów chemicznych, których produkcja miała służyć potrzebom frontu. W 1938 bądź 1939 r. budowę zakładów rozpoczął koncern IG Farbenindustrie. Kosztem pół mld marek 15 firm budowlanych pod generalnym nadzorem firmy „Luranil” z Ludwigshafen wzniosło 130 budynków fabrycznych. Zakłady o nazwie „Anorgana” GmbH produkowały bojowe środki chemiczne, takie jak tabun i sarin, którymi napełniano bomby lotnicze i pociski artyleryjskie. Przy pracy zatrudniano więźniów obozów koncentracyjnych. Na terenie Brzegu Dolnego znajdowały się dwa podobozy obozu koncentracyjnego Groß-Rosen – Dyhernfurth I (lato 1943 – 24 I 1945, 450 ludzi, dwa baraki, w tym piętrowy mieszkalny) i większy Dyhernfurth II (druga połowa 1943 – 24 I 1945, 3 tys. ludzi, 30 baraków), w których przetrzymywano głównie Polaków i Rosjan. Więźniowie Dyhernfurth I zatrudnieni byli w fabryce chemicznej przy produkcji gazów bojowych i napełnianiu pocisków i bomb płynnym gazem, natomiast więźniowie z Dyhernfurth II pracowali przy rozbudowie fabryki. W czasie likwidacji obozu Dyhernfurth II Niemcy zabili w Brzegu część chorych więźniów, a ponad 90 innych z tej pędzonej do Gross Rosen kolumny zamordowali żołnierze Volkssturmu w Środzie Śląskiej. Jak w 2021 roku ujawnił Tomasz Bonek, reporter i dokumentalista w książce Chemia śmierci. Zbrodnie w najtajniejszym obozie III Rzeszy, opisującej tragiczne losy więźniów komand Dyhernfurth I i II, za budowę tutejszych zakładów chemicznych i obozów odpowiadał doktor Otto Ambros, skazany w procesach norymberskich m.in. za kierowanie również zakładami Buna Werke, działającymi przy obozie Auschwitz-Birkenau. 24 stycznia 1945 r. tuż przed nadejściem frontu, hitlerowcy rozpoczęli ewakuację podobozów. Ogółem z podobozu wyprowadzono około 3000 więźniów. W trakcie ewakuacji esesmani zgładzili około 2 tysiące więźniów z obu podobozów. 26 stycznia 1945 r. oddziały radzieckie 27 Korpusu 13. Armii Polowej zajęły opustoszałe miasto. Częściowemu zniszczeniu uległy zakłady chemiczne „Anorgana”, kiedy to 5 lutego 1945 r. na krótko odbiła słabo bronione przez Rosjan miasto grupa uderzeniowa gen. Sachsenheimera. Zniszczono pozostałe w fabryce gazy bojowe oraz akta podobozowe, ślady zbrodniczej działalności Niemców na tutejszym terenie. W tym czasie spalony został pałac von Hoymów. Wkrótce po ostatecznym wyparciu wojsk niemieckich przystąpiono do organizowania polskiej administracji. Miejscowość znalazła się w obrębie terenów przyznanych Polsce w wyniku II wojny światowej. Brzeg Dolny stał się siedzibą zarządu gminnego i utracił prawa miejskie. Rozpoczął się proces wysiedlania ludności niemieckiej i zasiedlania miejscowości ludnością polską, przede wszystkim z kresów wschodnich. W październiku 1946 r. miejscowość liczyła 1462 mieszkańców, w tym Polaków ze Wschodu 712, z Zachodu 114, przesiedleńców z centralnej Polski – 300 oraz 336 Niemców. We wrześniu 1947 r. w gminie Brzeg Dolny mieszkało 5549 osób. Polaków ze Wschodu było 3705, z Polski centralnej – 1422, z Zachodu – 413. Nieliczna ludność niemiecka, która nie uciekła w styczniu 1945 roku została wysiedlona z miasta w latach 1946–1948 na mocy układu między USA, Wielkiej Brytanii i ZSRR zawartego w czasie konferencji jałtańskiej. We wrześniu 1945 r. władze miasta przejęły od władz radzieckich zakłady c