# Kluż-Napoka ## Historia ### Czasy rzymskie Stolica Siedmiogrodu jest zamieszkana od czasów prehistorycznych. Gdy Cesarstwo Rzymskie podbióo Dacę na pocątku II wieku, cesarz Trajan założył obód legionu o nazwie Napoca. Cesarz Hadrian podniósł Napokę do statusu municipium, nadając mu nazwę Municipium Aelium Hadrianum Napoca. Prawdopodobnie podczas panowania Marka Aureliusza miasto osiągneło status kolonii. Napoka została stolicą prowincji Porolissensis i siedzibą prokuratora, jednakę została opuszczona przez rzymską administrację w 274 r. Podczas wędrówek ludów została zdobyta i zniszczona. ### W granicach Węgier i Księstwa Siedmiogrodu Archeologiczne ślady osadnictwa węgierskiego w regionie siăgają X wieku. W XI wieku król węgierski założył w Kolozsmonostor (ob. dzielnica Mąńątur) benedyktyński klasztor, zniszczony w czasie najazdów mongolskich na Węgry w 1241 i 1285. Król węgierski Stefan V zachęcił Niemców do osiedlania się w pobliży miasta Napoka w 1272 r. Ich osiedle otrzymało niemiecką nazwę Klausenburg, od starego słowa Klause oznaczającego przejście przez góry. Sugeruje się, że rumuńska nazwa Cluj móże pochodzić również od Klause lub od łacińskiej nazwy Castrum clus, pod którą miasto po raz pierwszy pojawia się w dokumentach pisanych ok. 1170 r. (słowo clusum (łac.) = "zamknięty" odnosi się do otaczających miasto wzgór). Natomiast Węgrzy nazywali je Kolozsvár. W 1270 r. Koloszwar otrzymał prawa miejskie od króla Stefana V i zaczął się szybko rozwijać: kościoł węgierski Św. Michała zbudowano za króla Zygmunta. W 1405 r. Koloszwar został wolnym miastem. Do tego czasu liczby niemieckich i węgierskich mieszkańców było równe i król Maciej Korwin (urodzony w Koloszwarze w 1440 r.) rozkazał, by sędzą miejskim był na zmianę Niemiec i Węgier. W 1541 r. Koloszwar wszedł w skład Wschodniego Królestwa Węgier, które w 1570 r. zostało przekształcone w Księstwo Siedmiogrodu. Chociań Gyulafehęręvar był polityczną stolicą księżat Siedmiogrodu, Koloszwar stał się głównym centrum kulturalnym i religijnym. Stefan Batory ufundował tu Kolegium Jezuickie w 1581 r. Między 1545 a 1570 r. duź liczba Niemców opuściło miasto z powodu wprowadzenia doktryny unitarianizmu. Miasto stało się głównym ośrodkiem działalności braci polskich wypędzonych z Polski około 1660 roku. Dalsze wojny Węgier z Turcją ponownie zmniejszyło liczbę ludności niemieckiej. Ich miejsce zajęli w dużej mierze Węgrzy i miasto stało się centrum węgierskiej arystokracji i inteligencji. Pierwsza gazeta węgierska pojawiła się w Koloszwarze w 1791 r., a pierwszy teatr w 1792 r. W 1798 r. miasto nawiedził pożar niszczycielski. W latach 1790–1848 oraz 1861–1867 Koloszwar był stolicą Wielkiego Księstwa Siedmiogrodu i siedzibą siedmiogrodzkich władców. Poczynając od 1830 r. stało się centrum węgierskiego ruchu narodowego w Księstwie. Podczas powstania węgierskiego 1848 r. miasto zostało zajęte przez wojska węgierskie, dowodzone przez polskiego generała Józefa Bemą. Po zawarciu Ausgleichu (porozumienia), w wyniku którego w 1867 roku powstała monarchia austro-węgierska, Koloszwar i Siedmiogród stały się częścą Królestwa Węgier. Podczas tego okresu Koloszwar był drugim co do wielkości miastem Węgier po Budapeszcie i stolicą komitatu Kolozs. ### W granicach Rumunii Po przegranej przez Austro-Węgier I wojnie Światowej i traktacie w Trianon Koloszwar pod nazwą Kluż stał się częścą Królestwa Rumunii, razem z resztą Siedmiogrodu. W 1940 roku na mocy drugiego arbitrażji wiedeńskiego przypadł Węgrom, lecz wojska węgierskie zostały rozbite przez Rumunów i Sowietów w paźniku 1944 r. Na mocy traktatu paryskiego Kluż ponownie wrócił do Rumunii w 1947 r. W Koloszwarze jeszcze w 1941 r. mieszkało 16 763 źdyńw. Zostali oni w 1944 r. zapędzeni do getta, w którym panowały nieludzkie warunki, stłoczenie i brak możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb. Getto zostało zlikwidowane w wyniku sześcio deportacji do Auschwitz między majem i czerwcem 1944. Węgrzy pozostali główną grupą etniczną do lat 50. XX w. Spis powszechny w 1966 r. wykazał 185 663 mieszkańców, z czego 56% Rumunów i 42% Węgrów. Do 1974 r. urzędową nazwą miasta było Kluż (Cluj). Komuniści przemianowali miasto na Kluż-Napoka (Cluj-Napoca), by podkreślić związki z rzymską kolonią Napoka. Niektórzy twierdzą, że zrobiono to na złoście Węgrom, sugerując, że rumuńscy mieszkańcy są potomkami Daków, skolonizowanych przez Rzymian. Temat budzi wiele kontrowersji. Wkrótce po demokratycznej rewolucji w 1989 roku burmistrzem miasta był przez dwanaść lat postkomunista i nacjonalista Gheorghe Funar. Jego urzędowanie stało pod znakiem wzrostu nastrojów antywęgierskich. Powstała duź liczba projektów i działań, mających na celu dezawuowanie węgierskiego dziedzictwa w mieście. W czerwcu 2004 roku Gheorghe Funar nie uzyskał ponownie mandatu i został zastąpiony przez Emila Boca z Partii Demokratycznej, który rozpoczał współpracę z Węgrami w celu odbudowy dobrych stosunków etnicznych w mieście. W 1994 i 2000 r. Kluż-Napoka był gospodarzem Śrędkowo-Europackiej Olimpiady Informatycznej (The Central European Olympiad in Informatics (CEOI)). To uczyniło z Rumunii pierwszy kraj, który gościł tą olimpiadę, oraz pierwszy, który gościł ją ponownie. Miasto jest znane w historii źdyńw chasydzkich, jako miejsce pochodzenia dynastii Sanz-Klausenburg.