Dallas – miasto w Stanach Zjednoczonych, w stanie Teksas, siedziba hrabstwa Dallas, nad rzeką Trinity. Z populacją 1,3 mln mieszkańców, jest dziewiątym co do wielkości miastem w kraju. Stanowi rdzeń konurbacji Dallas–Fort Worth obejmującej 8,1 mln mieszkańców – czwartej pod względem ludności i najszybciej rozwijającej się aglomeracji w Stanach Zjednoczonych. Międzynarodowy port lotniczy Dallas-Fort Worth w 2023 roku przewiózł 81,8 mln pasażerów, co daje mu 3. miejsce (za Atlantą i Dubajem) na liście portów lotniczych o największym stężeniu ruchu pasażerskiego na świecie. Funkcjonuje tutaj także port lotniczy Dallas Love Field. Miasto jest ważnym węzłem drogowym i kolejowym. Ośrodek naukowo–kulturalny, handlowy, bankowo–finansowy oraz przemysłowy w sektorach m.in. lotniczym, elektronicznym, maszynowym, chemicznym, spożywczym i odzieżowym. Dallas, niegdyś znane ze swojego kowbojskiego dziedzictwa i rozległych przestrzeni miejskich, szybko przekształca się w centrum innowacji technologicznych i wyrosło na konkurenta Doliny Krzemowej. Z produktem miejskim brutto w wysokości 598 miliardów dolarów, Dallas zajmuje 13. miejsce wśród miast świata i 6. pośród miast amerykańskich. Konurbacja nieprzerwanie plasuje się na piątym miejscu, pod względem liczby firm notowanych na liście Fortune 500 w Stanach Zjednoczonych, w tym siedziby ExxonMobil, AT&T, American Airlines czy Southwest Airlines. Według danych z 2019, Dallas jest 10. najczęściej odwiedzanym miastem w USA, z liczbą 27 milionów turystów. Historyczne znaczenie miasta jako ośrodka przemysłu naftowego i bawełnianego wynika z jego położenia wzdłuż linii kolejowych. == Geografia == === Położenie === Miasto położone jest w południowej części Stanów Zjednoczonych, w północno-środkowym Teksasie – ok. 130 km na południe od granicy stanu Oklahoma. Położone na obszarze w większości płaskim, leży na wysokości od 137 do 168 m n.p.m.. Rozciąga się na hrabstwa Collin, Denton, Kaufman i Rockwall. Według United States Census Bureau, miasto zajmuje powierzchnię 999,3 km², z czego 881,9 km² to ląd, zaś 117,4 km² (11,7%) to woda. Region położony na południowych krańcach Wielkich Równin składa się z prerii i lasów dębowych, chociaż znaczna część naturalnego krajobrazu została zajęta przez urbanizację i użytkowanie gruntów rolnych. Na tym obszarze zbiegają się liczne dopływy rzeki Trinity, tworząc jeden ciąg wodny wychodzący z Dallas i zmierzający do Zatoki Meksykańskiej. Rzeka jest kontrolowana przez sieć tam i wałów przeciwpowodziowych. Na obszarze aglomeracji znajduje się kilka dużych jezior i sztucznych zbiorników, w tym: Lewisville (119,7 km²), Ray Hubbard (92 km²), czy Grapevine (29,5 km²). === Klimat === Klimat Dallas/Fort Worth jest wilgotny, subtropikalny z gorącymi latami. Ma także charakter kontynentalny, z szerokim rocznym zakresem temperatur. Opady są bardzo zróżnicowane, zazwyczaj sprzyjając bimodalnemu rozkładowi mokrej wiosny/jesieni i suchego lata/zimy. Zimy są na ogół łagodne, ale pora roku charakteryzuje się znaczną zmiennością temperatur. Najdłużej w Dallas temperatura była poniżej zera przez 13 kolejnych dni 18-30 grudnia 1983 r. Chociaż opady zimowe są rzadkie, zdarzają się każdej zimy, ale wiele sezonów kończy się niewielkimi lub żadnymi mierzalnymi opadami śniegu. Duży grad, niszczycielskie wiatry, powodzie lub tornada zdarzają się prawie co roku w metropolii Dallas/Fort Worth. Najwyższą temperaturę w historii miasta odnotowano podczas fali upałów w 1980 r., gdy pod koniec czerwca osiągnęła 45 °C. == Historia == Przed europejską eksploracją plemiona indiańskie (m.in. Caddo, Wichita i Tonkawa) żyły na terenach dzisiejszego Teksasu od ponad 10 000 lat. Hiszpanie byli pierwszymi Europejczykami, którzy przybyli w 1528 roku, wywierając kolonizacją wpływ na rdzenną ludność. Miejscowość Dallas założono w 1841 roku. Jako miasto funkcjonuje od 1856 roku. Nazwa miasta prawdopodobnie pochodzi od imienia jednego z pierwszych osadników. W 1855 roku Alex Cockrell zbudował i obsługiwał pierwszy most w Dallas, na rzece Trinity. Ta drewniana konstrukcja, zanim uległa zniszczeniu w 1858 roku, połączyła osadę z terenami na zachodnim brzegu rzeki, przyczyniając się do migracji znacznej liczby rodzin pionierskich w głąb stanu i do rozwoju całego obszaru Dallas. W 1871 roku, w tym samym miejscu, Dallas Bridge Company zbudowała żelazny most, który obsługiwała Sarah Cockrell, wdowa po Alexie Cockrellu. Od połowy XIX wieku przez okolice Dallas przebiegały szlaki osadników, w tym Butterfield Overland Mail, a miasto stało się głównym ośrodkiem handlu bawełną. Do miasta zaczęli napływać imigranci ze Szwajcarii, Niemiec i Francji, szukając możliwości ekonomicznych, a po wojnie secesyjnej w ramach Wielkiej Migracji przybywali Afroamerykanie. W 1871 roku do Dallas dotarła linia kolejowa, co przyspieszyło rozwój handlu i przemysłu w mieście. Założony w 1873 roku Texas Christian University, pierwotnie z siedzibą w Thorp Spring, jest jedną z najstarszych instytucji szkolnictwa wyższego w Teksasie (później przeniósł się do Fort Worth). Od początku XX wieku Dallas było ośrodkiem przetwórstwa żywności (np. pakowanie mięsa, młynarstwo) oraz produkcji tekstyliów. Napływ imigrantów z Meksyku, spowodowany m.in. rewolucją meksykańską i możliwościami pracy w przemyśle i rolnictwie, przyczynił się do wzrostu liczby ludności. W 1930 roku odkrycie złóż ropy naftowej, we wschodnim Teksasie (East Texas Oil Field) przyciągnęło inwestycje do regionu. Dallas, jako centrum finansowe i logistyczne, stało się ośrodkiem przemysłu naftowego, mimo że samo wydobycie koncentrowało się w innych lokalizacjach. Rozwój miasta przyśpieszył w latach 40. XX wieku, kiedy w regionie powstało kilka fabryk produkujących samoloty. Kluczową rolę odegrała firma North American Aviation (później część Rockwell International i Boeing), która w czasie II wojny światowej produkowała tysiące samolotów bojowych. Przemysł lotniczy stał się fundamentem gospodarki Dallas, zapewniając tysiące miejsc pracy i przyciągając wykwalifikowaną siłę roboczą. W 1949 roku zakończono budowę autostrady North Central Expressway, która przyczyniła się do dalszej ekspansji gospodarczej Dallas (została całkowicie przebudowana w latach dziewięćdziesiątych). W latach siedemdziesiątych nasiliła się migracja ludności latynoskiej do Dallas. 22 listopada 1963 roku w Dallas zginął w zamachu prezydent Stanów Zjednoczonych John F. Kennedy. W 1974 otwarto międzynarodowy port lotniczy. W latach 1983–1985 wybudowano w stylu postmodernistycznym Bank of America Plaza, który do dzisiaj jest najwyższym budynkiem w mieście. W latach 80. XX wieku nastąpił szczyt znaczenia przemysłu naftowego, po którym nastąpiła dywersyfikacja gospodarki w kierunku technologii i finansów. == Architektura i krajobraz miejski == Architektoniczne dziedzictwo Dallas datuje się od końca XIX i początku XX wieku. W tym czasie wznoszono budynki komercyjne w stylu wiktoriańskim, często z cegły, jak część zabudowy wzdłuż Elm Street. W tym okresie pojawiły się również charakterystyczne budowle neogotyckie, widoczne w First Presbyterian Church z jego strzelistą wieżą. Swiss Avenue prezentuje różnorodność wczesnej architektury, w tym wille w stylu wiktoriańskim, domy w stylu edwardiańskim i rezydencje neoklasyczne, nawiązujące do antycznych wzorców. Upamiętniający początki miasta Founders Plaza łączy historyczne artefakty, takie jak replika chaty Johna Neely’ego Bryana (lata 40. XIX wieku), stary czerwony Gmach Sądu (Old Red) z jego charakterystyczną czerwoną cegłą i wieżyczkami oraz XIX-wieczna lastrykowa mapa hrabstwa Dallas, ilustrując wczesny etap rozwoju urbanistycznego. Ahab Bowen House (1874) przy Swiss Avenue jest jednym z najstarszych zachowanych domów, reprezentującym wiktoriańską architekturę ludową z gankiem. Na początku XX wieku, wraz z rozwojem Dallas, architekci miasta adaptowali różnorodne style architektoniczne popularne w Stanach Zjednoczonych i Europie. Przykładem implementacji europejskich wzorców jest Wilson Building (1904) zlokalizowany przy Main Street, którego fasada charakteryzuje się bogatymi zdobieniami nawiązującymi do paryskiego Palais Garnier. Kirby Building (1913) stanowi lokalny przykład komercyjnej architektury gotyckiego odrodzenia, cechujący się ostrymi łukami i detalami. W tym okresie wzniesiono również Hotel Adolphus (otwarty w 1912) w stylu beaux-art, którego elegancka fasada i bogaty wystrój wnętrz dominowały w panoramie Main Street District do czasu budowy sąsiedniego Hotelu Magnolia (1922) z charakterystyczną wieżą Pegasus. Działalność architektów takich jak Henry B. Thomson, David R. Williams (projektant domów w stylu Prairie School) i Maurice Fatio (projektant rezydencji luksusowych) w pierwszej połowie XX wieku wpłynęła na ukształtowanie eklektycznego krajobrazu architektonicznego Dallas. Połowa XX wieku przyniosła znaczącą zmianę w architekturze Dallas, z dominacją modernizmu, czego przykładem jest Mercantile National Bank Building (charakterystyczny wieżowiec z zegarem) i później postmodernizmu, reprezentowanego przez Bank of America Plaza z jego zielonymi neonami. W tym czasie tworzyli tu architekci o międzynarodowej renomie, tacy jak Edward Durell Stone, Frank Lloyd Wright (jego realizacje w Dallas są mniej liczne) i Harwell Hamilton Harris (znany z modernistycznych domów). Równocześnie, w podmiejskich obszarach Dallas, takich jak Highland Park i Cedar Hill, popularność zyskały rozległe rezydencje w stylu śródziemnomorskim z czerwonymi dachówkami i arkadami oraz eklektycznym stylu francuskim z mansardowymi dachami. Charakterystycznym elementem krajobrazu stały się również przestronne domy w stylu rancza, z dużymi oknami otwierającymi się na rozległe podwórka, odzwierciedlające styl życia i dostępność przestrzeni – przykładem mogą być liczne domy w North Dallas. Dallas posiada znaczącą kolekcję domów z połowy XX wieku, stanowiących świadectwo ówczesnych trendów w architekturze mieszkaniowej. Rozwój architektury Dallas był ściśle związany z pla