Żary (łac. Sara, Sarove; niem. Sorau; dolnołuż. Žarow) – miasto, będące jednocześnie gminą miejską i siedzibą gminy wiejskiej Żary, zlokalizowane w zachodniej Polsce, w województwie lubuskim, na południowym skraju Wału Trzebnickiego; siedziba powiatu żarskiego. Według danych GUS na 2021 Żary liczyły 36 004 mieszkańców (największe miasto w polskiej części Łużyc – zwane „stolicą polskich” lub „Wschodnich Łużyc” – i 4. pod względem ludności w województwie). == Położenie == Żary znajdują się we wschodniej części regionu Wzniesienia Żarskie, a południowo-wschodnia część już na terenach regionu Bory Dolnośląskie. Miasto leży między dwoma dopływami Odry: Bobrem i Nysą Łużycką. Historycznie teren ten należy do Dolnych Łużyc. Urbanistycznie miasto rozwinęło się w kierunku północnym, gdyż Wzniesienia Żarskie, dość strome utrudniały kolonizację na południe. Według danych z 1 stycznia 2013 powierzchnia miasta wynosiła 33,49 km². Miasto stanowi 2,39% powierzchni powiatu. Według danych z 2000 Żary miały obszar 33,24 km², w tym: użytki rolne 39%, użytki leśne 20%. W latach 1950–1998 miasto należało do województwa zielonogórskiego. == Środowisko geograficzne == Wysoczyzna żarska składa się z dwóch zasadniczych części: centrum – obejmującego Wzgórza Żarskie, które na północ od wsi Łaz osiągają znaczną wysokość – 227 m n.p.m. oraz obniżenie – ze spływającymi po zboczach potokami i rzeczkami, z najniżej położonym punktem na północ od wsi Olszyna wynoszącym 90 m n.p.m. Pod względem ukształtowania powierzchni obszar na północ od miasta stanowi monotonną równinę, a tylko tereny na południe od Żar między Kunicami a wsią Łaz posiadają urozmaiconą rzeźbę. Same Żary, które ulokowane zostały na zboczu obniżenia wspomnianej równiny, mają zróżnicowane położenie hipsometryczne. Centrum miasta położone jest w szerokiej dolinie, a na południu i północy rozpościerają się wyraźne wzniesienia. Najbardziej strome wzgórza znajdują się w północnej części, co ogranicza rozwój miasta w tym kierunku. Wzniesienia na południu mają znacznie łagodniejszy kształt i tam znajduje się największa zabudowa miejska. Na takie ukształtowanie terenu zasadniczy wpływ miał lodowiec i jego wody, które działały akumulacyjnie i erozyjnie. Wysoczyzna żarska jest przedłużeniem Kocich Gór i ma w swoim trzonie wzniesienia przeddyluwialne, które zostały zasypane przez lodowiec jako tzw. morena spiętrzona. Najmłodszy lodowiec (Versovien II) objął jedynie Wzgórza Gubińskie i Wysoczyznę Zielonogórską, ale pozostawił na wcześniejszym zlodowaceniu (Versovien I) bryły martwego lodu. Powstało w ten sposób szereg krawędzi zagłębień, wydrążonych przez wody topniejącego lądolodu. Nanosiły one jednocześnie piaski i żwiry, które tworzyły stożki nasypowe i wielkie równiny piaszczyste. == Nazwa == Pierwotną nazwą miejscowości była łużycka nazwa Žarow, która wywodzi się prawdopodobnie od wypalania lasów w procesie wylesiania i oznacza wypalone, wyżarzone miejsce. Po podbiciu w średniowieczu Słowian połabskich z plemion Serbów łużyckich mieszkających na Łużycach nazwa została później zgermanizowana na Sorau. W 1613 śląski regionalista i historyk Mikołaj Henel z Prudnika wymienił miejscowość w swoim dziele o geografii Śląska pt. Silesiographia podając jej łacińskie nazwy: Soravia, Sora. Krótko po 1945 miasto miało nazwy Żuraw, Żóraw, Żarów. W maju 1946 wprowadzono urzędowo nazwę Żary. == Historia miasta == === Czasy do uzyskania praw miejskich === Nazwa Zara pojawia się pierwszy raz w 1007 w kronice Thietmara, który opisuje wojnę Bolesława Chrobrego z Henrykiem II. W 963 tereny Łużyc wraz z Żarami zostały podbite przez Gerona. Następnie plemię Zara prawdopodobnie stanowiło samodzielną jednostkę teryrorialną, jednak istnieją przypuszczenia iż podlegało Polsce, albo Czechom. Pierwszymi właścicielami Żar byli Dziewinowie, najprawdopodobniej miasto było ich lennem od około 1200 roku. Przez terytorium plemienne Żarowian przebiegała droga handlowa zwana Traktem Niskim bądź Traktem Solnym. Miał istotne znaczenie dla rozwoju Żar i regionu w średniowieczu i nowszych dziejach. W 1207 miasto otoczone zostało prowizorycznymi palisadami drewnianymi, a w latach 1260 do 1274 murami. W 1260 Albrecht Dziewin wystawił Żarom przywilej lokacyjny, tym samym nadał prawa miejskie. Właścicielami Żar byli: Dewinowie, Packowie, Bibersteinowie oraz Promnitzowie, których okazałe rezydencje przetrwały do dziś w różnym stanie. Przez setki lat miasto było ośrodkiem Wolnego Państwa Stanowego Żary-Trzebiel. === Od XIV w. do 1939 === ==== Przynależność państwowa ==== Burzliwa historia sprawiła, że miasto często zmieniało przynależność państwową. Do 1364 obejmowali nad miastem zwierzchnictwo Piastowie śląscy, do 1469 królowie Czech, do 1490 król Węgier, do 1512 elektorowie sascy, do 1635 ponownie królowie Czech, a do 1806 ponownie elektorowie sascy, będący w latach 1697–1706 i 1709-1763 zarazem królami Polski, a do 1815 książę warszawski i król saski. Na mocy postanowień kongresu wiedeńskiego w 1815 Żary wraz z całymi Dolnymi Łużycami stały się częścią Królestwa Prus. ==== Przemiany gospodarcze ==== W XIV wieku zaczynały powstawać cechy sukienników, płócienników, piwowarów, szewców i farbiarzy. Miasto trawiły pożary w latach 1424, 1619, 1684 oraz 1701. W XVI wieku wystąpiły największe epidemie, doprowadzające do śmierci 2/3 wszystkich mieszkańców. Szczególnie groźna była epidemia w 1551, z powodu której zmarło 1500 mieszkańców Żar. W mieście gościli królowie Polski August II Mocny (w 1705, 1718 i 1730) i August III Sas (w 1748). Na początku III wojny północnej w 1700 zarządzeniem Augusta II w Żarach założono magazyn zbożowy na potrzeby armii saskiej. Za jego panowania przez Żary poprowadzono trakt pocztowy łączący Toruń i Drezno. W 1830 powstały zakłady Johanna Gottfrieda Frenzla (od 1946 Zakłady Tkanin Dekoracyjnych Dekora), największe przedsiębiorstwo, które jako pierwsze zaczęło używać pary wodnej do napędu zmechanizowanej tkalni. W XIX w. miasto stało się prężnym ośrodkiem przemysłowym, w którym głównie dominowały zakłady włókiennicze, zatrudniające 50% wszystkich pracujących w przemyśle. Na początku XX wieku 55% całego niemieckiego eksportu płótna do Stanów Zjednoczonych pochodziło z Żar. Ze względu na swoją jakość wyroby żarskiego przemysłu płócienniczego były znane w całych Niemczech. W latach 1888–1945 istniała tu fabryka porcelany, której produkty były szeroko znane na świecie. === Po 1939 roku === Podczas II wojny światowej, od 1942 w Żarach znajdował się oddział zakładów lotniczych Focke-Wulf przeniesiony tutaj z Bremy. Po alianckim nalocie 11 kwietnia 1944 ok. 12:10 spłonęła bądź legła w gruzach duża część zabudowy starego miasta. W 1945 w ramach prowadzonej ofensywy wojska Armii Czerwonej dotarły do miasta. Po walkach z oddziałami niemieckimi miasto zdobył 16 lutego 1945 10 Gwardyjski Korpus Pancerny z 4 Gwardyjskiej Armii Pancernej oraz wojska 13 Armii należące do 1 Frontu Ukraińskiego. Po wojnie w Żarach pozostało 4 tysiące Niemców, gdy w 1939 było to 26 tysięcy. Po II wojnie światowej, postanowieniem konferencji poczdamskiej, od 1945 roku są miastem Polski. Do końca sierpnia 1945 roku osiedlonych już było na terenie powiatu 1276 Polaków, a liczba ich stale rosła, osiągając 27 tysięcy osadników polskich w listopadzie 1946. W czerwcu 1946 w pałacu Promnitzów rozpoczął urzędowanie pierwszy polski starosta Piotr Kania. W 1946 w powstała tu miejska rada narodowa. W maju tegoż roku w budynkach dawnego szpitala psychiatrycznego w Żarach siedzibę znalazł 8 Chirurgiczny Szpital Ruchomy, który w czasie wojny poruszał się za II Armią Wojska Polskiego, a obecnie działa pod nazwą 105 Kresowy Szpital Wojskowy. Od 1946 w Żarach stacjonowała 11 Dywizja Piechoty, przeformowana później w 11 Dywizję Zmechanizowaną. W następnych latach, w wyniku kolejnych reorganizacji, jej miejsce zajęła część pododdziałów 11 Drezdeńskiej Dywizji Pancernej. W 1950 Żary wraz z całym powiatem zostały przeniesione z województwa wrocławskiego do nowo utworzonego województwa zielonogórskiego. Po wojnie większość mieszkańców stanowili Polacy ekspatriowani z Kresów Wschodnich. Ich potomkowie nadal kultywują tradycje kresowe. W 1972 do Żar przyłączono Kunice, w wyniku czego populacja miasta zwiększyła się o 11%. W 1977 zakończyła się budowa Zakładu Płyt Wiórowych (dziś Swiss Krono), który dawał zatrudnienie ponad 1000 pracownikom. W 2001 garnizon wojskowy w Żarach został rozformowany, a większość obiektów koszarowych uległa dewastacji. == Zabytki == Pomimo poważnych zniszczeń wojennych, w Żarach zachowało się wiele ciekawych zabytków architektury i pozostał średniowieczny układ urbanistyczny. Do wojewódzkiego rejestru zabytków wpisane są: Stare Miasto kościół parafialny pod wezwaniem Wniebowzięcia NMP, ul. 11 Listopada, z lat 1914–1917 kościół szpitalny pod wezwaniem Świętego Ducha, obecnie kościół polsko-kat. pod wezwaniem Dobrego Pasterza, ul. Żagańska, z XIV wieku, przebudowany w 1702 kościół cmentarny, filialny pod wezwaniem św. Piotra, wczesnogotycki z drugiej połowy XIII wieku, przebudowany w XIV wieku, XV/XVI wieku, w XVIII wieku; zbudowany z kamienia polnego. Jednonawowy z węższym i niższym prezbiterium zespół klasztorny franciszkanów, z XIII–XIX wieku, przebudowany w XX wieku: część klasztoru przebudowana na słodownię, Kaczy Rynek 9, z XIV/XV wieku, przebudowana w XIX wieku; szkoła na fundamentach skrzydła klasztornego, pl. Botwina, nie istnieje katakumby – krużganki na cmentarzu, z XVII–XIX wieku kościół pod wezwaniem św. Barbary, obecnie kościół garnizonowy pod wezwaniem Podwyższenia Krzyża Świętego, pl. Jagiełły, z XIV–XV wieku, przebudowany w XVIII wieku kościół ewangelicki, obecnie kościół rzymskokatolicki filialny pod wezwaniem MB Różańcowej, pl. Inwalidów 13/14, z XVIII wieku, w 1873, w 1988 mury obronne, pozostałości z XIV/XVI-wiecznych średniowiecznych obwarowań miejskich, częściowo odrestaurowane, fragmenty murów, dwie wieże Brama Dolna, ul. Osadników Wojskowych, z XIV wieku, przebudowana w XVI wieku zespół za