Status miasta w Polsce współcześnie. W artykule ujęto podstawy prawne, zasady, wymogi oraz okoliczności związane z procesem otrzymywania bądź odzyskiwania statusu miasta (praw miejskich) przez miejscowości w Polsce po 1990 roku. == Zasady nadawania statusu miasta == Od 27 maja 1990 roku całe gminy, a od 12 stycznia 1993 gminy lub miejscowości, będące wsiami (dawniej także miasteczka, osady, gminy wiejskie o miejskich uprawnieniach finansowych, osiedla i gromady) mają możliwość otrzymania statusu miasta na mocy rozporządzenia Rady Ministrów. Tryb postępowania przy składaniu wniosków oraz wymagane dokumenty określa rozporządzenie Rady Ministrów z 9 sierpnia 2001, które weszło w życie 6 września 2001. Aby uzyskać lub odzyskać status miasta, miejscowość powinna spełnić większość wymienionych poniżej warunków. Za pozytywnym rozpatrzeniem wniosku o nadaniu praw miejskich przemawia szereg argumentów i uwarunkowań: przestrzenno-urbanistyczne posiadanie odpowiedniej infrastruktury techniczno-komunalnej (cała miejscowość musi być zgazyfikowana, zwodociągowana i skanalizowana, posiadać m.in. sieć ciepłowniczą, oczyszczalnię ściekow oraz prowadzić selektywną zbiórkę odpadów); posiadanie uchwalonego planu zagospodarowania przestrzennego przewidującego rozbudowę przyszłego miasta; posiadanie miejskich cech funkcjonalno-przestrzennych (układ urbanistyczny z rynkiem, zwarta zabudowa typu miejskiego, asfaltowa nawierzchnia ulic, kanalizacja burzowa, chodniki, oświetlenie ulic itp.); posiadanie jednoznacznie wykształconego centrum; brak zabudowy typu zagrodowego w obszarze zwartej zabudowy; brak elementów funkcjonalno-przestrzennych niewłaściwych dla miast, takich jak niezwarta zabudowa, rozłogi wiejskie itp.; odpowiednie określenie granic nowego miasta (działek). historyczno-administracyjne posiadanie w przeszłości praw miejskich lub stanowienie ważnego ośrodka administracyjnego (zaleta, lecz nie warunek); posiadanie dostatecznej liczby instytucji pełniących ponadlokalne miastotwórcze funkcje (kryterium wyjątkowo płynne, zależące głównie od opinii wojewody); pełnienie funkcji siedziby gminy (choć dozwala się wyjątki, np. w gminie Nowe Skalmierzyce, a dawniej także w gminach Święta Katarzyna, Silnowo i Bodzanów); bycie jedynym miastem w gminie (warunek funkcjonujący w praktyce lecz będący niejednoznaczny z perspektywy prawa). Kryterium to wynika z przepisów rozporządzenia, w którym określono, że gminą miejsko-wiejską jest gmina na terenie której jedna z miejscowości posiada status miasta, jednak prawo polskie zakłada, że jednostką pomocniczą gminy może być miasto. Nie ma w Polsce obecnie gminy z dwoma miastami, a wnioski potencjalnych „miast drugich” są odrzucane (Bnin, Sułów) lub nie dochodzą do skutku (Okuniew, Chełmsko Śląskie); zawieranie w nazwie miejscowości członu „osada” lub „osiedle”, kojarzonego z obszarami wiejskimi i uznawanego przez MSWiA jako niewłaściwy miastom. Miejscowości kandydujące dążą w tym kontekście do pozbycia się niepożądanego członu przez jego usunięcie (np. Czyżew-Osada, Żółkiewka-Osada), przez łączenie miejscowości (np. Milejowa-Osady z Milejowem) lub przez jego zamianę na człon intuitywnie właściwszy (np. Skarbimierza-Osiedla na Skarbmierz-Miasto); posiadanie herbu (zaleta, nie warunek). Niektóre miasta ustanawiają herb dopiero po otrzymaniu statusu miasta (np. Radłów, Solec nad Wisłą). funkcjonalno-demograficzne dotychczasowy wymóg posiadania odpowiedniej liczby ludności (vide sekcja poniżej). Przyjmowany dawniej próg 2000 mieszkańców nie jest w praktyce przestrzegany od przynajmniej 2010 r. (vide poniżej), a w ostatnich latach nie ma on już żadnego znaczenia, np. w przypadku liczącej zaledwie 500 mieszkańców Wiślicy (2018 r.) lub liczącego 330 mieszkańców Opatowca (2019 r.); zatrudnienie 2/3 ludności poza rolnictwem (kryterium które naturalnie osiągą coraz wiecej miejscowości ze względu na postępujące przemiany społeczno-gospodarcze); społeczno-polityczne poparcie lokalne (poparcie przeważającej liczby mieszkańców projektowanego miasta oraz otaczającej je gminy we wstępnych konsultacjach społecznych). Warto tu zaznaczyć, że frekwencja w konsultacjach nie odgrywa roli, np. frekwencja w Radoszycach wynosiła zaledwie 1,86% ludności, w Klimontowie 2,00%, w Bodzanowie 2,62%, w Dobrem 3,03%, w Książu Wielkim 3,48%, w Pruchniku 4,06%, a w Siennie 4,59% pozytywna opinia wojewody. Mimo biurokracji, która towarzyszy procesowi nadawania miejscowościom statusu miasta w Polsce, dyskurs ewaluacji rządowych jest zmienny, a kryteria są coraz rzadziej stricte przestrzegane: Trend ten był szczególnie widoczny od wygranych w 2015 r. wyborów parlamentarnych przez PiS, którego pryncypia i założenia polityki historycznej zabiegają o przywrócenie tzw. sprawiedliwości dziejowej, w tym restytuowanie małych (nawet bardzo małych) miast zdegradowanych na skutek reformy carskiej z 1869–1870 (np. w przypadku liczącej zaledwie 500 mieszkańców Wiślicy, czy liczącego nieco powyżej 300 mieszkańców Opatowca). Nadawanie miejscowościom statusu miasta jest postrzegane nie tylko jako element prestiżu lub sprawiedliwości historycznej, lecz także jako katalizator wyrównania przestrzennie niespójnego rozwoju społeczno-ekonomicznego i przez to poprawienie obsługi obszarów wiejskich. Niektóre województwa predestynują dlatego formalnie wiejskie choć wysoce zurbanizowane osiedla do roli przyszłych miast. == Miejscowości wiejskie a kryteria miejskości == === Liczba ludności === Dostateczna liczba ludności jest szeroko uznawana w literaturze przedmiotu za jeden z najważniejszych wyznaczników miejskości jednostek osadniczych. Geograf Robert Szmytkie wskazał wśród miast zdegradowanych w Polsce te, którym ze względu na odpowiednio wysoką względną liczbę ludności (indeks powyżej 0,80 lub tuż poniżej w przypadku osad o innych wykształconych cechach miejskich) powinny zostać przywrócone prawa miejskie. Przez względną liczbę ludności autor rozumie liczbę mieszkańców danej jednostki osadniczej w stosunku do progowej liczby ludności przyjętej dla regionu, w którym jest ona położona, w tym przypadku powiatu. Progowa liczba ludności jest z kolei zależna od współczynnika średniej wielkości wsi w powiecie. Podstawą jego obliczeń jest średnia progowa, którą w geografii osadnictwa (a do niedawna także w procedurze administracyjnej) szacuje się na 2000 mieszkańców. Autor zmodyfikował jednak tę wartość poprzez uwzględnienie lokalnych różnic w sieci osadniczej między regionami Polski, co pozwoliło na uzyskanie bardziej realistycznej listy potencjalnych miast. W ten sposób względny warunek ludnościowy właściwy dla miast spełniało w 2015 roku 110 miejscowości, z których 32 odtąd odzyskało prawa miejskie. Uwzględniono je w tabeli poniżej. === Sumaryczny wskaźnik miejskości === Pojęcie miejskości jest w literaturze przedmiotu często analizowane w ujęciu wieloaspektowym, z uwzględnieniem różnych czynników składających się na cechy postrzegane społecznie jako „miejskie”. Poszczególne czynniki mogą być analizowane za pomocą różnych metod badawczych, a ich wyniki przedstawiane w postaci porównywalnych wskaźników statystycznych. Na ich podstawie konstruuje się tzw. sumaryczne wskaźniki miejskości, które mają odzwierciedlać ogólny poziom miejskości danej miejscowości. Wskaźniki te bywają wykorzystywane m.in. do oceny potencjału miejscowości w kontekście ubiegania się o nadanie statusu miasta. W 2015 roku T. Spórna, R. Krzysztofik i M. Dymitrow opracowali sumaryczny wskaźnik miejskości (SWM) dla 492 miast zdegradowanych w Polsce oraz dla wszystkich miejscowości, które po 1977 otrzymały status miasta. Wskaźnik ten opiera się na trzech wskaźnikach cząstkowych: liczbie ludności, potencjale gospodarczym oraz charakterze zabudowy. W poniższej tabeli przedstawiono 200 miast zdegradowanych w Polsce o najwyższych wartościach SWM, zestawionych z wszystkimi miejscowościami, które po 1990 roku uzyskały status miasta. Wykaz ten ukazuje pozycję potencjalnych miast – często zresztą będących przedmiotem debat lub procedur administracyjnych dążących w kierunku praw miejskich – na tle miejscowości, którym status miejski już został nadany. Zestawienie unaocznia również skalę zjawiska, w którym liczne miejscowości o statusie wiejskim przewyższają pod względem stopnia miejskości wiele miast w sensie formalnym. Na końcu zestawienia, wyróżnione kursywą, wskazano siedem miast o najniższych wartościach wskaźnika miejskości, które nie mieszczą się w przedziale odpowiadającym pierwszym 200 potencjalnym miastom. Pomiędzy miastem Dąbrowice o najniższej wartości wskaźnika (0,696) a wsią Ołobok, zajmującą 200. pozycję, znajduje się jeszcze 71 miejscowości wiejskich o pośrednich wartościach SWM, które ze względów praktycznych pominięto w zestawieniu. == Lokalne inicjatywy nadania statusu miasta == Po 1990 roku wiele formalnie wiejskich miejscowości w Polsce, jak również dawnych miast, które utraciły administracyjną samodzielność i wchodziły lub wchodzą obecnie w skład innych miast przymierzało się przynajmniej raz do uzyskania bądź odzyskania statusu miasta. Poniższy wykaz dotyczy zarówno inicjatyw aktywnych, jak i latentnych, a także tych z różnych powodów zaniechanych. Najczęstszymi powodami niedojścia do skutku inicjatywy bywają: negatywny wynik konsultacji społecznych lub – według oceny władz – niska frekwencja w konsultacjach, niehonorowanie przez radnych wyników konsultacji lub pochopne decyzje z braku wiedzy jakie wartości stanowią normalne przedziały statystyczne (frekwencji, wyników) w konsultacjach tego typu błędy proceduralne odnośnie sposobu prowadzenia konsultacji i odpowiedniej dokumentacji, podejrzliwość mieszkańców wobec władz samorządowych, często na polu podatkowym i karierowym (doszukiwanie się ukrytych motywów), niewłaściwie przeprowadzona kampania prekonsultacyjna (brak odpowiedniej informacji i edukacji, bardzo krótki lub bardzo długi termin konsultacji, sposób przyjmowania głosów, brak transparentności) zorganizowane głośne kampanie przeciw inicjatywie, niezgoda