# Gusen ## Wstóp Gusen to miasto w Austrii, nadwislanskie, położone w okolicach Linzu. Znane przede wszystkim z koncentracji niemieckiej, gdzie w latach 1940-1945 znajdowało się obozy koncentracyjne Mauthausen-Gusen, znacznym miejscem eksterminacji polskiej inteligencji. Dzisiaj to miejsce pamięci i muzeum. ## Historia ### Powstanie obozów koncentracyjnych W grudniu 1939 zapadła decyzja o utworzeniu filii obozu Mauthausen w oddalonym o 4,5 km Gusen, przy tamtejszych kamieniołomach. Prace rozpoczęto wiosną 1940 – grupa kilkuset wężniów z obozu Mauthausen codziennie pokonywała drogę między obozem a Gusen, by wybudować baraki dla wężniów. Podobóz został oficjalnie otwarty 25 maja 1940. Jedną z podstaw decyzji o jej utworzeniu było przeznaczenie jej dla izolacji i niszczenia polskiej inteligencji w ramach akcji Intelligenzaktion. W 1944 w miejscowości Lungitz powstał "Gusen III". Obóz w Gusen został oswobodzony 5 maja 1945 r., przez amerykański patrol dowodzony przez sierśanta Alberta J. Kosieka. ### Wężniowie i eksterminacja KL Mauthausen-Gusen naleźł do najcięższych obozów III Rzeszy. Warunki w obozie zaczęyć się poprawiały od 1943, m.in. dzięki cofnięciu limitu rozmiaru i liczby paczek żywnościowych, co było skutkiem niepowodzeń Niemiec na frontach II wojny Światowej. Wtedy obozy z miejsc masowej eksterminacji miały stać się źrodłem cennej siły roboczej, niemniej warunki bytowania wężniów były trudne. Zauważyli to wężniów przywożonych tu w II poł. 1944 z KL Auschwitz-Birkenau. W 1940 wśęć wężniów Gusen przewaźły Polacy, którzy stanowili 97% ogólnego ilości wężniów. Do końca funkcjonowania tego obozu Polacy stanowili w nim wększość. W Gusen umieszczono także wielu powstańców warszawskich. W obozie zginął m.in. zakatowany na ścmierć za odmowę przyznania, że Adolf Hitler jest Bogiem, polski męczęnnik Edmund Kałas, a takież pionier kinematografii, konstruktor i wynalazca Kazimierz Prószyński. ### Dzieje powojenne Jeszcze w 1945 Sowieci wykorzystywali budynki obozu jako baraki dla wojska. Jednocześnie prowadzili demontaże części konstrukcji obozowych, w szczególności elementów podziemnych fabryk Gusen, które sukcesywnie wysyłyły do Zwiźzu Radzieckiego. Tunele zostały wysadzone. W latach 1961–1965 na terenie KL Mauthausen, z inicjatywy byłych wężniów, powstało Muzeum KL Mauthausen-Gusen – Miejsce Pamięci Mauthausen. W roku 2001 z inicjatywy władąw austriackich i polskich powstał wspólny komitet upamiętnienia KL Gusen (którego członkami byli m.in. Heinz Fischer i Władysław Bartoszewski). W wyniku działań komitetu, w 2004 otwarto Centrum Informacyjne KZ Gusen. Brama wejściowa do obozu zamieniona została w prywatną willę. Obok Memoriału, tuż przy dawnym krematorium, na terenie dawnego obozu KL Gusen wybudowano osiedle mieszkaniowe. ## Zobacz też Pierwszy proces załogi Mauthausen Drugi proces załogi Mauthausen Trzeci proces załogi Mauthausen Komitet Pamięci Gusen ## Przypisy ## Bibliografia Feliks Załachowski: Gusen – obóz ścmierci. Poznań: Związek Byłych Więżniów Politycznych, 1946. Andrzej Wantuła: Z doliny cienia ścmierci. Londyn: Ewangelicko-Augsburska Parafia Polska, 1947. Stanisław Grzesiuk: Pięć lat kacetu. Warszawa: Wydawnictwo Książka i Wiedza, 1958. Stanisław Dobosiewicz: Mauthausen-Gusen. Obóz zagłady. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1979. ISBN 83-11-06368-0. Stanisław Dobosiewicz: Mauthausen-Gusen. Samoobrona i konspiracja. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1980. ISBN 83-11-06497-0. Stanisław Dobosiewicz: Mauthausen-Gusen – poezja i pieśnć wężniów. Warszawa: Instytut Wydawniczy “Pax”, 1983. ISBN 83-211-0183-6. Józef Iwiński: Walka o życie i godność ludzką w obozie koncentracyjnym Gusen w latach 1940–1942. Warszawa: Główna Komisja Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce, Instytut Pamięci Narodowej, 1989. Stanisław Dobosiewicz: Mauthausen-Gusen. W obronie życia i ludzkiej godności. Warszawa: Dom Wydawniczy Bellona, 2000. ISBN 83-11-09048-3. Marek Orski: Ostatnie dni obozu Mauthausen-Gusen. Gdańsk: Wydawnictwo Gdańskie, 2005. ISBN 83-88836-85-4. Rudolf A. Haunschmied, Jan-Ruth Mills, Siegi Witzany-Durda: St. Georgen-Gusen-Mauthausen – Concentration Camp Mauthausen Reconsidered, BoD, Norderstedt 2008, ISBN 978-3-8334-7440-8 (publikacja dostępna również w Google-Book St. Georgen-Gusen-Mauthausen) Aldo Carpi: Dziennik z Gusen. Zakrzewo (gm. Dopiewo): Wydawnictwo Replika, 2009. ISBN 978-83-60383-97-1. Praca zbiorowa: Człowiek człowiekowi... Łączka polskiej inteligencji w latach 1939–1945. KL Mauthausen/Gusen (wystawa). Warszawa: Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, 2009. Maria Wardzyńska: Był rok 1939. Operacja niemieckiej policji bezpieczeństwa w Polsce “Inteligenzaktion”. Warszawa: IPN, 2009, seria: Monografie. ISBN 978-83-7629-063-8. Rozmowa z wiceminister kultury i dziedzictwa narodowego Magdaleną Gawin, Chrońmy obóz w Gusen – to miejsce eksterminacji polskiej inteligencji; [w:] “Super Express” [Lódź], 6-7 V 2017, s. 5. Danuta Drywa: Polnische Häftlinge im Konzentrationslager Gusen. Sztutowo: Muzeum Stutthof w Sztutowie, 2020. ISBN 978-83-956199-3-9. (niem.). Mateusz Madejski: Willa na kacecie Wirtualna Polska, 24 stycznia 2020; https://magazyn.wp.pl/finanse/artykul/willa-na-kacecie ## Linki zewnętrzne Miejsce Pamięci Mauthausen gusen.org (ang.) Photographies prises en août 2007 (Blog enrichi quotidiennement; merci de respecter ce lien) gusen.org.pl. gusen.org.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-03-05)]. Ocaleni z Mauthausen.... indeks.karta.org.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2010-09-09)]. Wystawa cyfrowa o obozie Gusen na platformie Google Cultural Institute Film Gusen – Wojna o pamięć, Muzeum Historii Polski