Charków (ukr. Харків, Charkiw; ros. Харьков, Charkow) – miasto w północno-wschodniej części Ukrainy, położone na południowym krańcu Wyżyny Środkoworosyjskiej, stolica obwodu charkowskiego. Na początku 2021 roku, z liczbą mieszkańców wynoszącą około 1,43 mln, Charków zajął drugie miejsce (po Kijowie) wśród najludniejszych ukraińskich miast. Jest jednym z dziesięciu największych miast Ukrainy pod względem powierzchni. Charków jest jednym z największych ośrodków przemysłowych i kulturalno-naukowych Ukrainy. W mieście rozwija się przemysł maszynowy, zbrojeniowy, metalowy, chemiczny, środków transportu, materiałów budowlanych, włókienniczy i spożywczy. Był trzecim ośrodkiem naukowym i przemysłowym ZSRR po Moskwie i Leningradzie. Odbywają się w nim Międzynarodowe Targi Przemysłu Obronnego. Działa kilkanaście uniwersytetów, akademie i inne uczelnie. Miasto leży nad trzema niewielkimi rzekami: Charkiw (dopływ rzeki Łopań), Łopań (dopływ rzeki Uda) i Uda (dopływ Dońca). Aglomeracja w 2019 roku liczyła 2 109 000 mieszkańców. Językiem dominującym jest rosyjski. Od marca 2022 Miasto-bohater Ukrainy. == Nazwa == Niektóre źródła podają, że miasto zostało nazwane na cześć jego założyciela, Charitona (ukr. Харитон, lub Zachariasza, ukraiński: Захарій). == Historia == === Początki === Historia Charkowa sięga roku 1654 gdy miasto zostało założone przez Kozaków jako osada wojskowa. === W Imperium Rosyjskim === W trakcie reformy administracyjnej przeprowadzonej w 1708 r. przez Piotra Wielkiego obszar ten został włączony do guberni kijowskiej. Charków został wymieniony jako jedno z miast wchodzących w skład guberni. W 1727 r. został przydzielony do guberni Biełgorodu. Miasto stało się odrębną jednostką administracyjną pułku kozackiego Charków Słoboda. W 1765 miasto stało się stolicą Ukrainy Słobodzkiej. W 1805 roku został założony w Charkowie Uniwersytet. Jego pierwsza siedziba znajdowała się w Pałacu Generalnego Gubernatora. Profesorem prawa był Aleksander Mickiewicz, brat Adama Mickiewicza, a Johann Wolfgang von Goethe pomagał w znalezieniu wykładowców dla szkoły. W 1906 roku Iwan Franko otrzymał doktorat z lingwistyki rosyjskiej. W 1830 roku zostały wybrukowane ulice w centrum miasta. W 1844 roku wybudowano 90-metrową dzwonnicę w pobliżu soboru Zaśnięcia Matki Bożej w Charkowie, która w 1924 po zamknięciu katedry została przekształcona w maszt radiowy. Wodociągi zostały zbudowane w 1870 roku. Charków stał się głównym ośrodkiem przemysłowym i kulturalnym Ukrainy. W 1812 r. w mieście została wydana pierwsza ukraińska gazeta. Silne poczucie tożsamości narodowej wpłynęło na kształtowanie się idei politycznych. W 1900 roku powstała pierwsza koncepcja niepodległej Ukrainy opublikowana przez Mykołaja Michnowśkiego. W 1882 w Charkowie powstało koło studentów żydowskich, które propagowało hasło powrotu Żydów do Palestyny. Domu Jakuba, powstań – a pójdziemy – to slogan charkowskiej grupy żydowskich studentów, który legł u podstaw późniejszego ruchu syjonistycznego. Uznanym twórcą doktryny syjonistycznej i przywódcą tego ruchu Żydów był austro-węgierski dziennikarz Theodor Herzl, który ideowe zasady syjonizmu wyłożył w książce pt. Państwo żydowskie, wydanej po raz pierwszy w 1896 roku. === 1917–1940 === W 1917 roku miasto stało się stolicą Ukraińskiej Ludowej Republiki Rad do 1918 roku. W latach 1919–1934 Charków był stolicą Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej, następnie przeniesiono ją do Kijowa. W stolicy powstały nowe siedziby dla administracji i władz państwowych. Derżprom podczas otwarcia był drugim najwyższym budynkiem w Europie oraz najwyższym w ZSRR, mierzył on 63 metry, a gdy w 1954 roku zainstalowano na nim wieżę radiową jego wysokość wzrosła do 108 metrów. W czasie dwudziestolecia międzywojennego w mieście powstawały budynki w stylu konstruktywizmu. Oprócz Derżpromu są to: Dom Armii Czerwonej, Ukraiński Instytut Politechniczny, budynek rady miasta oraz centralny dom towarowy, który został otwarty w 15. rocznicę rewolucji październikowej. Tego samego roku, 7 listopada 1932, budynek Zgromadzenia Szlachty został przekształcony w budynek Wszechukraińskiego Centralnego Komitetu Wykonawczego. W 1929 r. założono Instytut Nauk Politycznych, będący prekursorem obecnej Akademii Kultury. W latach 1921–1924 w Charkowie działało Poselstwo Rzeczypospolitej Polskiej, przemianowane w 1924 roku w Konsulat Generalny RP w Charkowie. W latach 1932–1933 Charków i jego okolice stały się jednym z centrów Wielkiego głodu na Ukrainie spowodowanego polityką Stalina. W kwietniu i maju 1940 NKWD zamordowało w swojej siedzibie przy pl. Dzierżyńskiego 3 ok. 3800 więźniów obozu w Starobielsku, pochowanych następnie w Piatichatkach. Ta egzekucja stanowi część zbrodni katyńskiej. === II wojna światowa === Przed dotarciem wojsk niemieckich podczas II wojny światowej w 1941 roku charkowski przemysł zbrojeniowy został ewakuowany za Ural i stał się jednym z głównych baz produkcji czołgów (zwłaszcza T-34 zaprojektowanego wcześniej w Charkowie) dla Armii Czerwonej. Przedsiębiorstwa te powróciły do Charkowa po wojnie i nadal działają. Miasto zostało zdobyte przez Niemców 24 października 1941 roku. Po przeżyciach podczas Wielkiego terroru część mieszkańców miasta powitała jednostki Wehrmachtu z chlebem i solą. Armia Czerwona przeszła do nieudanej operacji charkowskiej w maju 1942 roku. Miasto zostało wyzwolone przez Sowietów 16 lutego 1943 r., jednak zostało ono odbite przez Niemców 15 marca 1943 roku podczas trzeciej bitwy. Ostatecznie Charków został odzyskany 23 sierpnia 1943 r. przez Związek Radziecki podczas operacji biełgorodzko-charkowskiej. W sumie miały miejsce cztery bitwy o kontrolę nad Charkowem. Trzecie co do wielkości miasto w Związku Radzieckim podczas wojny, było najludniejszym miastem ZSRR zdobytym przez Niemców (Kijów podczas wojny posiadał mniejszą liczbę mieszkańców). Zostało zniszczone w 70 procentach, a dziesiątki tysięcy mieszkańców zabitych. W połowie grudnia 1941 roku na terenie osiedla baraków robotniczych, które należało do miejscowej fabryki urządzeń mechanicznych oraz fabryki traktorów, Niemcy zorganizowali getto dla ludności żydowskiej. Istniało ono tylko przez kilka tygodni, gdyż już na początku stycznia wszyscy jego mieszkańcy zostali rozstrzelani w Drobyckim Jarze. Według najbardziej ostrożnych szacunków w czasie niemieckiej okupacji ofiarą Zagłady padło co najmniej 12 tys. Żydów z Charkowa. Z 700 000 mieszkańców Charkowa przed wybuchem II wojny światowej 120 000 stało się przymusowymi robotnikami w Niemczech, 30 000 zostało straconych, a 80 000 umarło z głodu. === Po 1945 roku === W powojennym Charkowie wiele domów i fabryk zostało odbudowanych. Miasto planowano odbudować w stylu socrealistycznym. W 1954 roku zostało wybudowane lotnisko. Po wojnie Charków był trzecim ośrodkiem naukowym i przemysłowym w ZSRR (po Moskwie i Leningradzie). W roku 1975 zostało otwarte metro. === W niepodległej Ukrainie === Po rozpadzie Związku Radzieckiego miasto znalazło się na terytorium Ukrainy. W latach 1990–2000 rozpoczęto budowy wielu cerkwi. W 2007 roku wietnamska mniejszość zbudowała największą w Europie świątynię buddyjską. 6 września 2012 r. miasto poszerzyło swoją powierzchnię z około 310 do 350 kilometrów kwadratowych. Miasto było gospodarzem UEFA Euro 2012. Mecze odbywały się na stadionie Metalist. Podczas Euromajdanu rosyjscy aktywiści wywiesili flagę rosyjskiej federacji nad budynkiem administracji regionalnej. W kwietniu 2014 separatyści ogłosili także powstanie Charkowskiej Republiki Ludowej. Powstanie zostało stłumione w niecałe dwa dni z powodu szybkiej reakcji ministra spraw wewnętrznych Arsena Awakowa i ówczesnego ministra obrony Stepana Połtoraka. Do miasta zostały wysłane siły specjalne z Winnicy, aby stłumić separatystów. Burmistrz miasta Hennadij Kernes, który poparł Pomarańczową Rewolucję, lecz później przystąpił do Partii Regionów, postanowił stanąć po stronie rządu ukraińskiego. W wyniku reakcji charkowskich i ukraińskich władz udało się ustabilizować sytuację w mieście. W latach 2014–2016 w mieście miała miejsce seria ataków terrorystycznych. Największym z nich był zamach na marszu jedności 22 lutego 2015 roku zorganizowany przez dywersantów wyszkolonych przez rosyjskie służby specjalne. Zginęły w nim 4 osoby, a 9 zostało rannych. === Wojna rosyjsko-ukraińska === Podczas inwazji rosyjskiej w 2022 roku Charków został silnie zbombardowany. Według stanu na 28 lutego w Charkowie zniszczono 90 domów ludności cywilnej. 6 marca 2022 roku Prezydent Wołodymyr Zełenski przyznał Charkowowi tytuł Miasta-Bohatera Ukrainy „za wyczyn, masowe bohaterstwo i niezłomność obywateli wykazaną w obronie Charkowa podczas odparcia zbrojnej agresji Federacji Rosyjskiej na Ukrainę”. W latach 2023 i 2024 kontynuowane były rosyjskie ostrzały i bombardowania Charkowa. Najbardziej znanym miejscem Charkowa jest Plac Wolności (znany wcześniej jako Plac Dzierżyńskiego), który jest 9. co do wielkości rynkiem miejskim w Europie i 28. pod względem wielkości placem na świecie. == Galeria == == Ludność zagraniczna w Charkowie == === Polacy === Polacy (głównie z terenów dawnego Wielkiego Księstwa Litewskiego) od początku stanowili poważny odsetek studiującej tu młodzieży, zwłaszcza po likwidacji polskich uniwersytetów w Wilnie i Warszawie. Ich liczba sięgała nawet 1/3 wszystkich studiujących. W latach 90. XIX w. studiowało w Charkowie 55 Polaków na uniwersytecie, jeszcze więcej (170) studiowało w Instytucie Technologicznym. Studenci polscy skupieni byli w specjalnie powołanej Korporacji Polskiej, której przewodził Aleksander Malinowski – założyciel miejscowej organizacji PPS. Lekarze różnych specjalności: chirurg Stefan Kolumna Wigura, Władysław Frankowski, patolog i epidemiolog – Włodzimierz Wysokowicz, internista oraz profesor i kierownik kliniki terapeutycznej – Teodor Opęchowski, profesor Katedry Chirurgii Operacyjnej i dziekan Wydziału Lekarskiego – Julian Pęski, farmakolog – Jan Stankiewicz, patolog – Edward Żebrow