Leszno (łac. Lessna Polonorum, niem. Lissa, Lissen) – miasto na prawach powiatu w województwie wielkopolskim, położone w zachodniej części Polski, pomiędzy dwoma dużymi centrami gospodarczymi – Poznaniem i Wrocławiem. Siedziba władz powiatu leszczyńskiego. Prywatne miasto szlacheckie lokowane w 1547 roku położone było w XVI wieku w województwie poznańskim. Według danych GUS z 31 grudnia 2025 roku, Leszno liczyło 54 886 mieszkańców i było pod względem liczby ludności 7. miastem w województwie wielkopolskim, a także 64. spośród najludniejszych miast w Polsce. == Nazwa == Miejscowość wymieniona została pierwszy raz w dokumencie zapisanym po łacinie z 1393 jako Lesczno, 1396 Olesczno, 1397 Leszczno, 1408 Lessna, 1425 Lesczyno, 1436 (kopia z 1468 Lessno, (kopia z XVI wieku) Leszno, (kopia z XVII wieku) Lyeszno, Lieszno, 1451 (kopia z XIX wieku) Leszcze, 1453 Leszczyno, 1457 Leschno, 1468 Liszna, Lesoczno, 1469 (kopia z 1675) Leszczyna, 1484 Lischno, 1488 Liessno, Lieshno, 1490 Leszno, 1504 Lesno, 1506 Lisse, Lysse, 1521 Lyeschno. Według językoznawców istniała starsza nieużywana obecnie staropolska forma rzeczownikowa nazwy miasta, która brzmiała Leszczno lub Leszczyn, a obecna nazwa jest zniekształconą formą pierwotnej nazwy wywodzącej się bezpośrednio od nazwy leszczyny rośliny z rodziny leszczynowatych będącej źródłem orzechów laskowych. Jeden ze średniowiecznych dokumentów datowany na 1469 r. podaje bezpośrednio nazwę miasta jako Leszczyna. Po raz pierwszy miejscowość wymieniona została w 1393 r. jako Lesczno, w 1397 Leszczno, w 1425 Leszczyno, w 1453 Lesczyno. Miasto nazywane było w historii również po łacinie Lessna Polonorum. Od nazwy miejscowości pochodzi nazwisko wielkopolskiego magnackiego rodu Leszczyńskich. Od XVI w. ze względu na trudną w wymowie dla Niemców kombinację spółgłosek „szcz” nazwa uległa stopniowej germanizacji i Niemcy notowali ją jako Lissa Polonorum (Polska Lissa), a później Polnisch Lissa. Z czasem nazwa została skrócona do Lissa i zatraciła swoje pierwotne znaczenie. W dziele Matthäusa Meriana pt. „Topographia Bohemiae, Moraviae et Silesiae” z 1650 roku miejscowość wymieniona jest pod zgermanizowanymi nazwami Liessau oraz Lissa. Obecną nazwę polską oraz niemiecką Polnisch Lissa podają liczne niemieckie źródła z XIX wieku. Statystyczny opis Prus z roku 1837 notuje „Polnisch-Lissa (Leszno)”. Nazwę Polnisch Lissa, Lissa oraz Leszno notuje Słownik geograficzny Królestwa Polskiego wydany w latach 1880–1902. Niemiecki leksykon geograficzny Neumanna wydany w 1905 roku notuje nazwę Polnisch Lissa oraz Lissa in Posen. == Historia == === Średniowiecze === Miejscowość pierwotnie była wsią związaną z Wielkopolską. Ma metrykę średniowieczną i istnieje co najmniej od końca XIV wieku. Pierwsza wzmianka historyczna o Lesznie pochodzi z 1394 roku. Wówczas osada Leszczno stanowiła własność Stefana z Karnina, który używał pieczęci herbu Wieniawa. Zgodnie z modą, jaka panowała wśród polskiej szlachty, ród Wieniawitów przybrał nazwisko Leszczyńscy utworzone przez dodanie do nazwy rodowej miejscowości końcówki -ski. W średniowieczu w miejscu obecnego miasta Leszno istniały małe, osobne osady Leszczno i Leszczynko, a obecne dzielnice miejskie były osobnymi wsiami. W 1397 dziedzic w Lesznie Stefan Karmiński oraz Szymon z Grunowa (obecnie dzielnica Leszna Gronowo) toczyli proces sądowy o granice pomiędzy Lesznem a Grunowem. Granicę mieli wytyczyć arbitrzy przedstawieni przez obie strony. Kolejny proces graniczny odnotowano w 1414, kiedy Jakusz Wyciążkowski oskarżył Stefana z Leszna o zniszczenie trzech kopców granicznych. W 1408 miejscowość była siedzibą własnej parafii. W 1496 należała do lokalnej szlachty wielkopolskiej i leżała w powiecie wschowskim Korony Królestwa Polskiego. === Wiek XVI i XVII === Z 1507 roku pochodzi pierwsze świadectwo istnienia osiedla żydowskiego w Lesznie. W początkach XVI w. Leszno stało się znaczącym centrum reformacji. W 1510 miejscowość należała do dekanatu Wschowa. Wieś, a później także miasto, wielokrotnie odnotowały historyczne dokumenty prawne, a także księgi podatkowe dzięki czemu można odtworzyć panujące w niej stosunki społeczne i własnościowe. W 1510 Leszno było wsią liczącą 14 łanów osiadłych, 10 zagrodników, trzy folwarki dziedziców oraz jeden łan należący do miejscowego plebana. W 1535 miał w miejscowości pobór podatków od 13 łanów, 3 prętów, karczmy. W 1564 Leszno liczyło 13 łanów i 3 pręty. W 1566 odbył się pobór z miasta Leszna z majętności należącej do pani Barbary Leszczyńskiej liczącej 13,5 łana, w której pracowało 26 rzemieślników, 13 zagrodników. Odnotowano także w miejscowości wiatraki. Miejscowy piwowar zapłacił za cały rok 30 florenów. Miasto płaciło także podwójny szos wynoszący 7 florenów i 6 groszy. W 1579 z miasta Leszna pobrano podatki od 84 domów, 12 łanów i 3 prętów, 13 komorników z bydłem, 10 komorników bez bydła, dwóch owczarzy wypasających 138 owiec, 57 rzemieślników, 11 komorników, jednej biednej wdowy, a także od 5 wiatraków, dwóch karczmarzy, oraz od wyszynkowanych trzech beczek gorzałki. Wielkopolskie Leszno leżało blisko granicy z Dolnym Śląskiem. W 1528 wytyczano granice pomiędzy Koroną Królestwa Polskiego a księstwem głogowskim. Z powodu niekorzystnych warunków terenowych podjęto wtedy decyzję, że granice pomiędzy Lesznem, Lasocicami i Rydzyną leżącymi w Koronie a miejscowościami leżącymi w księstwie: Stropen (obecnie Strupin), Seifersdorf (obecnie Radosław), Crosen (niem. Kraschen, obecnie Chróścina) oraz Heyersdorf (niem. Heinzendorf, obecnie Witoszyce), zostaną wytyczone, kiedy będzie sucho lub gdy przyjdzie mróz. Do 1547 civitas Leszno rozwijało się w cieniu większych, starszych, bogatszych i uprzywilejowanych ośrodków takich jak: Wschowa, Kościan, Osieczna, Święciechowa. W 1547 król polski Zygmunt II August zezwolił kasztelanowi Rafałowi IV Leszczyńskiemu na założenie w jego wsi Leszno miasta na prawie magdeburskim o tej samej nazwie. Mieszczanie mieli być w nim sądzeni na prawie niemieckim przez wójta, który z kolei miał być sądzony przez dziedzica. W mieście mogły odbywać się trzy jarmarki: w niedzielę po Wniebowstąpieniu, 12 sierpnia na św. Klarę, 19 listopada na św. Elżbietę [19 XI] oraz cotygodniowe targi poniedziałkowe. W 1549 mieszczanie otrzymali prawa miejskie. W ławie miejskiej oprócz mieszczan zasiadali dwaj chłopi ze wsi Leszno. Miasto uzyskało prawo handlu solą, po 15 latach jej sprzedaży miała zostać ustalona wysokość czynszu należnego z tego tytułu miejscowym dziedzicom. Miasto miało także przydzielone dwie ławy chlebowe, dwie szewskie oraz dwie jatki, postrzygalnię sukna, wagę oraz publiczną łaźnię, w której ubodzy z miejskiego szpitala w każdą sobotę mieli prawo do darmowej kąpieli. Mieszczanom lesznieńskim przysługiwał 15 letni okres wolnizny na zagospodarowanie, po którym mieli dopiero płacić podatki. Zostali oni także zwolnieni z powinności wobec dworu. Tylko ci, którzy nie mieli stałej pracy lub nie trudnili się rzemiosłem mieli pracować dla dziedziców po 6 dni w roku. W 1561 w mieście założony został szpital miejski pod wezwaniem św. Ducha i św. Barbary. W 1565 założone zostało także Gimnazjum w Lesznie, w którym wykładali między innymi Jan Ámos Komenský oraz Jan Jonston. ==== Bracia czescy ==== Osiedlenie Braci czeskich (1516) oraz sprowadzenie tkaczy śląskich do miasta spowodowały szybki rozwój Leszna. W 1626 Bracia czescy utworzyli tu szkołę wyższą, z tego też roku pochodzi zachowana synagoga, a ok. 1633 powstała tu również parafia ewangelicka (luterańska). W latach 1638–1647 mieszkał tu teolog i poeta Johann Heermann i tu został pochowany. XVII-wieczne Leszno było największym w Wielkopolsce ośrodkiem drukarstwa, związanym z działalnością miejscowych ewangelików (wśród których przeważali uchodźcy z pobliskiego Śląska). W latach 1636–1639 nastąpiło znaczne powiększenie obszaru miasta, otoczono je nowymi fortyfikacjami ziemno-bastionowymi. Cztery Bramy (północna Kościańska, wschodnia Osiecka, zachodnia Święciechowska i południowa Rydzyńska) łączyły miasto z przedmieściami. W mieście odbywały się liczne jarmarki, mieszczanie korzystali ze zwolnień i udogodnień podatkowych. Towary produkowane w Lesznie eksportowane były do Saksonii, Rosji i na Litwę. Okres rozwoju miasta zbiegł się w czasie z okresem podziału chrześcijaństwa, walk religijnych i prześladowań. Właśnie takie ośrodki jak Leszno pozwoliły uzyskać Polsce status kraju „bez stosów”. W Lesznie współżyły cztery wyznania: bracia czescy, luteranie, katolicy oraz żydzi. Leszno stało się w czasach nowożytnych również ośrodkiem życia naukowego. Będąc jeszcze pod względem ludności miasteczkiem potrafiło się ufortyfikować oraz założyć sieć wodociągową. Leszno stało się od tego momentu drugim, po Poznaniu, miastem Wielkopolski. Stan ten nienaruszalnie zachował się aż do rozbiorów. Ćwierćwiecze 1630–1656 to nie jedyny „złoty okres” dla tej miejscowości. Pojęcie to odnosi się także do lat po odbudowie i rewitalizacji miasta po wielokrotnych pożarach i wojnach. Władze wraz z właścicielami dbali skutecznie o miasto. Stwarzano wiele urzędów, które pomagały w rozwoju handlowym, społecznym, terytorialnym, stratygraficznym, ale także estetycznym, kulturowym. Leszno czasów nowożytnych nie było tylko jednym z głównych ośrodków produkcji tekstylnej, ale zarazem swego rodzaju szkołą przemysłową w tej dziedzinie. Tutaj powstawały wzory organizacyjne i produkcyjne sukiennictwa. Uczyli się w Lesznie rzemiosła liczni przybysze z różnych miast nie tylko polskich (jak Gdańsk, Poznań czy Kraków), lecz także zagranicznych (Berlin, Augsburg, Królewiec, Lubeka czy Lipsk). Obok innych szkół, w mieście działało gimnazjum akademickie z bogatą biblioteką i teatrem. Znaczącą postacią leszczyńskiego środowiska naukowego o uniwersalnym wymiarze był reformator pedagogiki Jan Ámos Komenský, a obok niego także inni uczeni, jak Jan Jonston czy Daniel Ernest Jabłoński, współzałożyciel Berlińskiej Akademii Nauk. W leszczyńskich szkołach w II poł. XVIII w. uczyło się jednocześnie kilkuset uc