Liverpool (wym. [ˈlɪvə(ɹ)ˌpuːl] ( odsłuchaj), lok. [ˈlɪvə(ɾ)ˌpʉːl]) – miasto i dystrykt metropolitalny w północno-zachodniej Anglii (Wielka Brytania), w hrabstwie Merseyside, położone na wschodnim brzegu estuarium rzeki Mersey, uchodzącej nieopodal do Zatoki Liverpoolskiej (Morze Irlandzkie). Port morski w Liverpoolu jest jednym z największych na terenie Wielkiej Brytanii; obsługuje ruch towarowy pasażerski. Rozwinął się w XVIII i XIX wieku, stając się drugim pod względem znaczenia (po Londynie) portem w kraju, jako centrum handlu i komunikacji pasażerskiej z Ameryką, w tym handlu trójkątnego – niewolnikami. Miasto jest ośrodkiem przemysłowym (gł. przemysł paliwowy, samochodowy i elektroniczny), kulturalnym i naukowym. Sześć obiektów na terenie miasta znajdowało się w latach 2004–2021 na liście światowego dziedzictwa UNESCO w ramach wpisu „Liverpool – miasto floty handlowej” (Liverpool – Maritime Mercantile City). Z Liverpoolem kojarzony jest zespół pop-rockowy The Beatles, który w tym mieście powstał i występował w klubie The Cavern. W Liverpoolu mają siedzibę kluby piłkarskie: Liverpool F.C. („The Reds”) i Everton F.C. („The Toffees”). == Geografia == Liverpool ma powierzchnię 111,84 km². Najwyższym wzniesieniem w mieście jest Everton Hill (wysokość 70 m n.p.m.). Od północy graniczy z gminą Sefton, od wschodu z Knowsley, od zachodu przez rzekę Mersey z gminą Wirral – wszystkie w hrabstwie Merseyside, zaś od południa z gminą Halton w hrabstwie Cheshire. == Podział administracyjny == Władzę w Liverpoolu sprawuje rada miasta (Liverpool City Council). Składa się ona z 90 radnych wybieranych przez lokalne społeczności. Miasto jest podzielone na 30 okręgów wyborczych, które mieszczą się w pięciu tzw. parliament constituency – Garston and Halewood, Liverpool Riverside, Liverpool Walton, Liverpool Wavertree i Liverpool West Derby. == Historia == === Początki miasta === W czasach rzymskich obecny obszar miasta był terenem podmokłym, w okolicy którego przechodziła droga z Chester do Lancasteru. Pierwsze ślady trwałego osadnictwa ludzkiego w rejonie estuarium Mersey z połowy VI wieku wskazują na wikingów. Oficjalne początki miasta datuje się na 28 sierpnia 1207 roku, kiedy król Anglii Jan I założył w tym miejscu port. Kilkanaście lat później, dla ochrony portu, jak i umocnienia władzy w rejonie, został zbudowany Liverpool Castle (został zburzony na początku XVIII wieku i obecnie w jego miejscu na Derby Square stoi Queen Victoria Monument, posiadający pamiątkową tablicę informującą o zamku). W 1257 roku zbudowano kaplicę St Mary del Quay (obecnie w tym miejscu stoi Church of Our Lady and Saint Nicholas). W tym okresie liczba ludności nie przekraczała 2000 osób. === XVI–XVIII wiek === W 1515 roku powstał pierwszy ratusz, który był zwykłym drewnianym budynkiem pokrytym strzechą, lecz przez 150 lat pełnił swą funkcję, aż do 1673, kiedy wybudowano drugi ratusz, który następnie w 1754 roku został zastąpiony przez stojący obecnie na High Street. W połowie XVI wieku miasto nawiedziły plagi (największa w 1540 roku), które zdziesiątkowały ludność, oraz wielki sztorm w 1561 roku, który wyrządził znaczne straty. W 1575 roku ukończono Elisabethan House – pierwszą część Croxteth Hall, który przez następne stulecia został znacznie rozbudowany. W trakcie I wojny domowej w Anglii, która trwała w latach 1642–1646, miasto doznało znacznych zniszczeń. Wielkie znaczenie dla rozwoju miasta miał 1647 rok, w którym Liverpool stał się wolnym portem, niezależnym od Chester. W połowie XVII wieku zaczął się dochodowy handel towarami z Ameryką Północną. W 1715 roku zbudowano najstarszą część doków – Old Dock. Liverpool stał się jednym z najważniejszych portów w kraju. W XVIII wieku prawdopodobnie przez port w Liverpoolu odpływało do Ameryki ¾ wszystkich europejskich statków niewolniczych, w tym także połowa z 3 milionów niewolników, których w tym okresie przetransportowano za ocean na brytyjskich statkach. Pierwszą gazetą, jaka została wydana w Liverpoolu, była „Leverpoole Courant”, wydawana w latach 1711–1712, a pierwszą wydawaną przez wiele lat, a nie tylko chwilowo, była wydawana od 1756 roku „Williamson’s Liverpool Advertiser and Mercantile Register”, która po kilku zmianach nazwy ostatecznie przyjęła nazwę „Liverpool Times”. W 1770 roku rozpoczęto budowę Kanału Leeds-Liverpool o długości 204 km, który ostatecznie ukończono w 1816 roku. W 1788 roku zbudowano kościół katolicki „St. Peter’s Roman Catholic Church”, który do momentu zamknięcia w 1978 roku był najstarszym działającym kościołem katolickim w Wielkiej Brytanii. Przez dwa ostatnie lata kościół był użytkowany przez polską społeczność, a obecnie mieści się tam restauracja Alma de Cuba. W 1791 roku Edward Rushton założył Royal School for the Blind, pierwszą szkołę dla niewidomych w kraju, a drugą po Paryżu na świecie. === XIX–XXI wiek === W lipcu 1807 roku z Liverpoolu odpłynął ostatni statek niewolniczy. W XIX wieku nastąpił gwałtowny rozwój portu, wybudowano wiele doków, m.in. Princes Dock w 1821 roku, Clarence Dock w 1830 roku, Albert Dock w 1847 roku, Collingwood Dock, Salisbury Dock i Stanley Dock w 1848 roku. Wraz z rozwojem portu miasto uległo gwałtownej rozbudowie, powstały m.in. Bank of England Building w 1848 roku, St George’s Hall w 1854 roku, William Brown Library and Museum w 1860 roku oraz Oriel Chambers w 1864 roku, który uważany jest za jednego z protoplastów obecnych drapaczy chmur. W 1830 roku została otwarta pierwsza linia trakcji wyłącznie parowej, łącząca Liverpool z Manchesterem. Podczas pierwszego przejazdu doszło do wypadku, w którym William Huskisson został ranny, a następnie zmarł w szpitalu, stając się ofiarą pierwszego śmiertelnego wypadku w historii kolei. W XIX wieku wybudowano większość obecnych stacji kolejowych w mieście, m.in. Liverpool Lime Street w 1836 roku. Także w tym roku założono lokalną policję – Liverpool Constabulary. W 1840 roku założono Royal Liverpool Philharmonic – najstarszą działającą filharmonię w kraju, w 1851 roku otwarto World Museum (początkowa nazwa Derby Museum), zaś w 1877 roku Walker Art Gallery. W połowie XIX w trakcie wielkiego głodu w Irlandii nastąpił znaczny napływ Irlandczyków do miasta. W 1874 roku oddano do użytku Princes Road Synagogue, a w 1887 nieistniejący obecnie pierwszy meczet w Wielkiej Brytanii, ufundowany w 1889 roku przez Williama Abdullaha Quilliama. W 1894 roku ukończono budowę Kanału Manchesterskiego. W 1878 roku założono klub piłkarski Everton F.C., zaś w 1892 Liverpool F.C. W 1898 roku wyjechały na miasto pierwsze elektryczne tramwaje. Na początku XX wieku miasto miało 746 tysięcy mieszkańców. Liverpool w dalszym ciągu rozwijał się i powstawały nowe, coraz większe budynki, lecz wkrótce miała nadejść stagnacja gospodarcza związana z I wojną światową. Jeszcze w tym okresie wybudowano budynki, które obecnie tworzą Pier Head, tj. Port of Liverpool Building (w 1907 roku), Royal Liver Building w 1911 roku oraz Cunard Building w 1916 roku. Ponadto w 1910 roku wybudowano stojący w pobliżu Tower Buildings. Stanley Dock Tobacco Warehouse, który wybudowano w 1901 roku, był największym na świecie budynkiem z cegły. Liverpool był portem macierzystym Titanica. W 1902 roku Ronald Ross (profesor School of Tropical Medicine) jako pierwszy Brytyjczyk otrzymał Nagrodę Nobla. W 1904 roku rozpoczęto budowę katedry w Liverpoolu, którą ukończono dopiero w 1978 roku. W 1934 roku oddano do użytku Queensway Tunnel pod rzeką Mersey. W 1931 roku miasto osiągnęło największą liczbę ludności w historii – ponad 855 tysięcy osób. Od tego czasu ludność miasta aż do XXI wieku zaczęła gwałtownie spadać. Znaczny wpływ na to miał Wielki kryzys, a także zniszczenia, jakich doznało miasto podczas nalotów w trakcie II wojny światowej. Najwięcej ofiar pochłonęły naloty pod koniec kwietnia 1941 roku, kiedy zginęło ponad 2000 osób. W trakcie wojny w Liverpoolu znajdowała się główna siedziba Western Approaches Command. Wraz zakończeniem wojny zaczęła się powolna odbudowa miasta. Po drugiej wojnie światowej podjęto decyzję o zastąpieniu tramwajów autobusami. W 1957 roku na miasto wyjechał ostatni tramwaj. W 1960 roku w Liverpoolu powstał zespół The Beatles – jedna z najpopularniejszych grup muzycznych wszech czasów. W 1965 roku powstała Radio City Tower (obecnie drugi pod względem wysokości budynek w mieście po West Tower), także w tym samym roku ukończono The Plaza. W 1967 roku wybudowano Katedrę Metropolitarną w Liverpoolu. W 1971 roku otwarto drugi tunel pod rzeką Mersey – Kingsway Tunnel, zaś w 1972 roku na północy Liverpoolu oddano do użytku Royal Seaforth Dock, nowoczesny dok przystosowany dla kontenerowców. W 1974 roku wybudowano New Hall Place i Post & Echo Building. W 1974 roku powstało hrabstwo metropolitalne Merseyside, w skład którego wszedł Liverpool. Jednocześnie rozpoczęło swoją działalność Merseyside Passenger Transport Executive (Merseytravel), które zarządza transportem miejskim na obszarze hrabstwa, a także utworzono z miejscowej policji nową jednostkę Merseyside Police. W latach 80 miasto przechodziło głęboki kryzys, z którego zaczęło powoli wychodzić w latach 90. W XXI wieku w Liverpoolu zaczął się kolejny w historii okres znacznej przebudowy – w 2004 roku wybudowano Beetham Tower, w 2006 roku 1 Princes Dock, w 2007 roku Alexandra Tower i Unity Buildings zaś w 2008 roku ukończono West Tower – najwyższy budynek w mieście. W 2011 roku powstał kompleks budynków Mann Island Buildings. W 2008 roku powstał Liverpool One – największy w Wielkiej Brytanii kompleks sklepów na „świeżym powietrzu”, a także oddano do użytku Echo Arena. W 2009 roku wybudowano Liverpool Big Wheel, zaś w 2011 roku otwarto Museum of Liverpool. Sześć obiektów w mieście tj. trzy w portowo-handlowej części miasta oraz trzy w centrum obejmujące zabytkowe budynki w 2004 roku zostały wpisane jako Liverpool Maritime Mercantile City na listę światowego dziedzictwa UNESCO, jednak w 2021 zostały z niej usunięte. W 2008 roku miasto było Europejską Stolicą Kult