Madryt (hiszp. Madrid) – stolica i największe miasto Hiszpanii, położone w środkowej części kraju, na Wyżynie Kastylijskiej, u podnóża Sierra de Guadarrama, nad rzeką Manzanares. Ma powierzchnię 604,45 km² i liczbę ludności 3 266 126 (2019). Znajduje się w regionie autonomicznym Comunidad de Madrid, który ma powierzchnię 8022 km² i liczbę ludności ok. 6,7 mln (2020). Jest to drugie co do wielkości miasto Unii Europejskiej (po Berlinie) oraz drugi co do wielkości monocentryczny obszar miejski w UE (po Paryżu). Madryt jest centrum administracyjnym państwa: jest siedzibą rządu, parlamentu, ministerstw, agencji i innych przedstawicielstw międzynarodowych, jak i też oficjalną rezydencją króla Hiszpanii. Na płaszczyźnie ekonomicznej Madryt jest czwartym najbogatszym miastem w Europie (po Londynie, Paryżu i Moskwie) oraz drugim w ramach UE. Jest głównym centrum finansowym i biznesowym Hiszpanii. Swoje siedziby mają tu m.in. trzecia co do wielkości giełda w Europie – Bolsa de Madrid, Latibex, przeznaczona wyłącznie dla papierów wartościowych emitentów z Ameryki Łacińskiej oraz kilkanaście korporacji zaliczanych do największych na świecie, jak: Banco Santander, Banco Bilbao Vizcaya Argentaria, Telefónica, Repsol, Iberia LAE, Endesa czy FCC. Madryt jest także siedzibą Światowej Organizacji Turystyki, należącej do ONZ, ponadto jest siedzibą sekretariatu generalnego Organizacji Państw Iberoamerykańskich. Mieszczą się tutaj także instytucje związane z regulacją języka hiszpańskiego, m.in.: Akademia Języka Hiszpańskiego czy Królewska Akademia Hiszpańska. Miasto jest wpływowym ośrodkiem kulturalnym. Tutejsze Muzeum Prado, Muzeum Narodowe Centrum Sztuki Królowej Zofii czy Muzeum Thyssen-Bornemisza, znajdują się w gronie najczęściej odwiedzanych muzeów na świecie. W badaniach dotyczących jakości życia, Madryt uplasował się na 16 miejscu wśród miast świata w 2015 roku według magazynu Monocle i na 51 miejscu wśród miast świata w 2017 roku według Mercer. == Pochodzenie nazwy miasta == Istnieje kilka teorii dotyczących pochodzenia nazwy „Madryt”. Według legendy Madryt został założony przez Ocno Bianora (syna króla Toskanii i Mantui Tyrrheniusa); został on pierwotnie nazwany „Metragirta” lub „Mantua Carpetana”, inni zaś twierdzą, że pierwotną nazwą tego miasta była „Ursaria”, ze względu na dużą liczbę niedźwiedzi, które zostały znalezione w sąsiednich lasach, które wraz z drzewem truskawkowym („madroño” w języku hiszpańskim) stały się herbem miasta od czasów średniowiecza. Obecnie uważa się powszechnie, że dzisiejsza nazwa miasta pochodzi z czasu, kiedy to Imperium Rzymskie w II wieku p.n.e. ustanowiło osadę nad brzegiem rzeki Manzanares. Nazwa miasta przechodziła w ciągu wieków ewolucję. W VII wieku po islamskim podboju Półwyspu Iberyjskiego zmieniono nazwę na „al-Majrīṭ” (z arabskiego ‏المجريط‎ – „Mayra”), co oznaczało odniesienie do rzeki Manzanares jako „drzewa” lub „dawcy życia”. Z czasem przyjęła się nazwa „Matrit” z języka mozarbic, która ewoluowała do współczesnej formy „Madrid” (w jęz. polskim „Madryt”). == Historia == Pierwsza wzmianka o mieście, powstałym wokół mauretańskiego zamku Madżrid, pochodzi z X w. Zdobyty w 939 przez króla aragońskiego Ramira II, następnie odbity przez Maurów i w 1083 ostatecznie przejęty przez króla kastylijskiego Alfonsa VI. Prawa miejskie uzyskało w 1118 roku. Osada rozwijająca się przy fortecy przyczyniła się do powstania miasta. Jednak przez pierwsze pięć wieków miasto nie miało większego znaczenia. Okres wzrostu znaczenia miasta jako ośrodka handlowego rozpoczął się w XVI wieku. Centralne położenie w Kastylii sprzyjało wzrostowi znaczenia politycznego. Dwukrotnie w XVI wieku (1524, 1528) zwoływano do Madrytu posiedzenia kortezów, mimo że stolicą kraju było Toledo. W 1561 po dokonaniu rozbudowy Alkazaru, król Filip II przeniósł stolicę kraju z Toledo do Madrytu. Następnie rozpoczęto (1563) budowę Eskurialu, położonego niedaleko od Madrytu zespołu pałacowego. Miasto wkrótce stało się największym ośrodkiem handlowym i gospodarczym kraju. W XVII wieku rozbudowane i unowocześnione. W latach 1851–1864 otrzymało pierwsze połączenie kolejowe z Aranjuez. Na przełomie XIX i XX Madryt przebudowano rozbierając stare fortyfikacje miejskie, unowocześniono ciągi komunikacyjne. W latach 1873–1874 Madryt był stolicą pierwszej Republiki Hiszpańskiej. W okresie wojny domowej (1936–1939) Madryt był jednym z głównych ośrodków sił republikańskich. Obie strony toczyły o niego ciężkie walki. Wobec zagrożenia rząd republikański z czasem przeniósł się do Walencji. W dniu 28 marca 1939 zajęty przez wojska generała F. Franco. Po II wojnie światowej nastąpił szybki wzrost i rozbudowa miasta. Obecnie wiele firm przenosi swe siedziby właśnie do Madrytu, ze względu na jego centralne położenie i dynamiczny rozwój przemysłowy i gospodarczy. Centrum Madrytu dzieli się na: Stary Madryt oraz Madryt Burboński. O miano serca miasta konkurują ze sobą znajdujące się w starej części miasta plac Puerta del Sol oraz plac Plaza Mayor, który z kolei słynie z procesów inkwizycyjnych przeprowadzanych na nim aż do końca zniesienia inkwizycji w 1834 roku. Również w tej części miasta znajduje się Pałac Królewski, zamieszkiwany zarówno przez Habsburgów, jak i przez Burbonów. W dniu 11 marca 2004 islamscy terroryści przeprowadzili zamach w wagonach należących do podmiejskich linii kolejowych. W eksplozjach bomb zginęło 190 osób (w tym czworo Polaków), a 2057 zostało rannych. == Geografia == === Położenie geograficzne === Madryt leży w centralnej części Półwyspu Iberyjskiego. Współrzędne geograficzne miasta to: 40° 26 'N 3°41′W, zaś jego średnia wysokość nad poziomem morza to 667 m. Jego położenie w centralnej części półwyspu sprawia, iż miasto leży w strefie klimatu kontynentalnego suchego i surowego. Miasto leży kilka kilometrów od łańcucha górskiego Sierra de Guadarrama, pod względem hydrologicznym leży w basenie rzeki Tag. === Klimat === Madryt znajduje się w strefie klimatu subtropikalnego typu śródziemnomorskiego, z zauważalnym wpływem wyżynnego klimatu kontynentalnego. Występują tu łagodne, lecz chłodne zimy i ciepłe, częściowo gorące lata. Średnia roczna temperatura wynosi 20 °C w dzień i 10 °C w nocy. Średnia temperatura dwóch najchłodniejszych miesięcy roku – grudnia i stycznia wynosi około 10 °C w dzień i 3 °C w nocy. Innymi chłodnymi miesiącami są również listopad i luty ze średnią temperaturą wokół 12–13 °C w dzień i 4–5 °C w nocy. W marcu średnia temperatura wynosi około 16 °C w dzień i 6 °C w nocy. Średnia temperatura pięciu miesięcy letnich, od maja do września wynosi około 28 °C w dzień i 16 °C w nocy. Dwa miesiące – kwiecień i październik ze średnią temperaturą wokół 19 °C w ciągu dnia – pod względem temperatury i nasłonecznienia przypominają odpowiednio maj i wrzesień w Polsce. Temperatury powyżej 30 °C występują w kilkudziesięciu dniach rocznie, głównie w lipcu i sierpniu, od czasu do czasu w czerwcu, w innych miesiącach rzadko. Łagodne nocne przymrozki występują średnio kilkanaście razy rocznie, najczęściej w grudniu i styczniu, rzadziej w listopadzie i lutym. Madryt ma tylko około 60 dni deszczowych rocznie przy opadach ⩾1 mm, 95 dni deszczowych rocznie przy opadach ⩾0,1 mm, ze średnią kilka dni deszczowych w miesiącu. Opady wahają się średnio od 1–3 dni w lipcu i sierpniu do 6–12 dni deszczowych w maju. Niewielkie opady śniegu średnio występują kilkukrotnie w ciągu roku. Miasto ma ponad 2700 godzin czystej słonecznej pogody rocznie, od 124 h (średnio 4 godziny dziennie, około 4 razy więcej niż w Polsce) w grudniu do blisko 360 h (średnio 11,5 godziny czystego słońca na dobę, około 1/3 więcej niż w Polsce) w lipcu. Średnia roczna wilgotność wynosi 57%, od 38% w lipcu do 74% w grudniu. === Hydrologia === Główną rzeką, która przepływa przez Madryt, jest rzeka Manzanares, dopływ Jaramy, bezpośredniego dopływu Tagu. Manzanares u stóp wsi Manzanares el Real tworzy zalew Santillana, który jest jednym z najważniejszych źródeł wody pitnej dla Madrytu. == Podział administracyjny miasta == Madryt administracyjnie jest podzielony na 21 okręgów (distrito), te zaś są z kolei podzielone na 128 obwodów (barrio). === Lokalne władze === Rada miejska składa się z 55 radnych (Concejales), jednym z nich jest burmistrz miasta (Alcalde). Funkcję tę w latach 2011–2015 sprawowała Ana Botella; od 2015 – Manuela Carmena. Burmistrz wraz z radą miasta jest najwyższym organem politycznym w sprawie reprezentacji obywateli w gminnym rządzie, gdyż odnosi się do debaty na temat polityki lokalnej i podejmowania strategicznych decyzji. Rada miasta jest organem politycznym reprezentacji obywateli w miejskiej administracji, rada zajmuje się kwestiami podatkowymi miasta, zatwierdzeniem zmian dekretów i rozporządzeń, zatwierdzeniem budżetu miasta, usługami itp... == Demografia == Madryt w 2013 roku liczył 3 215 633 mieszkańców wewnątrz centrum administracyjnego na powierzchni 606 km², będąc drugim co do wielkości miastem Unii Europejskiej po Berlinie. Region Madryt obejmujący całą aglomerację liczy 6 495 551 mieszkańców na powierzchni 8022 km². Według danych hiszpańskiego Ministerstwa Rozwoju tzw. Wielki Zespół Miejski (hiszp. Grande Área Urbana) Madrytu liczy 6 052 247 mieszkańców na powierzchni 1063 km², w latach 2001–2011 nastąpił wzrost ludności o 917 022 osób, co stanowi wzrost o 17,9%. Według Demografia zespół miejski liczy 6 171 000 mieszkańców, będąc czwartym co do wielkości zespołem miejskim w Unii Europejskiej po Paryżu, Londynie i Zagłębiu Ruhry oraz trzecim co do wielkości monocentrycznym obszarem miejskim (po Londynie i Paryżu). Według kilku innych źródeł, metropolia miejska Madryt również ma około 6 milionów mieszkańców lub więcej. Według World Gazetteer – 6 368 706; według Departamentu Spraw Gospodarczych i Społecznych ONZ – 5 934 000; według Europejskiego Urzędu Statystycznego Eurostat – 6 378 287. Wokół miasta, rozciąga się szereg miejscowości, które w pewnym sensie są zależne od Madrytu. Zgodnie z projektem obszaru