# Middlesbrough Middlesbrough (wym. [ˈmɪdəlzbrə]) – miasto w północno-wschodniej Anglii, będące jednostkowym dystryktem (unitary authority) oraz miastem w hrabstwie ceremonialnym North Yorkshire. Rozciąga się nad rzeką Tees, tuż nad jej ujściem do Morza Północnego – w zatokę Tees (ang. *Tees Estuary*). W 2021 roku miasto liczyło 148 215 mieszkańców. Z historycznego i gospodarczego punktu widzenia stanowi kluczowy węzeł przemysłowy regionu Tyneside–Wearside–Teesside, często nazywany trzecim co do wielkości metropolią północnej Anglii po Newcastle upon Tyne i Sunderland (w zależności od branych pod uwagę granic administracyjnych). Dzięki bliskości rzeki i wybrzeża, a także bogactwu rud żelaza w okolicznym hrabstwie North Yorkshire, Middlesbrough przeszło w XIX wieku gwałtowną transformację z małej wioski w potężny ośrodek hutniczy, stoczniowy, maszynowy i chemiczny. Miasto zachowało wyraźny industrialny charakter, który współistnieje z nowoczesną działalnością akademicką, usługową i kulturalną. Od 1970 roku działa w nim Teesside University (politechnika), kształcąc kolejne pokolenia inżynierów, chemików i specjalistów z zakresu nowych technologii. ## Toponomia i ustrój Nazwa **Middlesbrough** pochodzi najprawdopodobniej z języka staroangielskiego i oznacza „środkową twierdzę” (ang. *myddel burh*). Wskazuje to na historyczną funkcję osady jako punktu pośredniego na szlaku między osadami leżącymi u ujścia Tyne i Tees. Innymi hipotezami są powiązanie nazwy z osobistym imieniem (np. *Midele*, *Burh*) lub określeniem terytorialnym oznaczającym teren zamieszkany przez plemię Angli Sroons (Angli Środkowych). Administracyjnie miasto jest jednostkowym dystryktem (od 1996 r.), co oznacza, że organizuje własne sprawy lokalne, edukację, transport i usługi miejskie niezależnie od hrabstwa North Yorkshire, w którym pozostaje jedynie hrabstwem ceremonialnym. Wcześniej (1968–1974) wchodziło w skład hrabstwa ceremonialnego Cleveland, a do 1968 r. stanowiło samodzielny county borough (hrabstwo miejskie). Miasto graniczy z terenami o wyjątkowej wartości krajobrazowej: na południe od zurbanizowanego obszaru rozciąga się **Park Narodowy North York Moors**, znany ze wspaniałych łąk kwiatowych, lasów dębowych i wzgórz porośniętych mchem. Z kolei na wschód odcentrum widnieje estuarium rzeki Tees oraz wybrzeże Morza Północnego. Taka konfiguracja stwarza interesujący kontrast między ciężką przemysłowością portową a bezpośrednim dostępem do dzikiej, północnej natury. ## Historia i rozwój ### Geneza wczesna i średniowiecze Pierwsze ślady osadnictwa w rejonie dzisiejszego Middlesbrough sięgają epoki żelaza i wczesnego średniowiecza, jednak miasto nie odegrało wówczas większej roli. Przez wieki stanowiło niewielką wieś rybacką i rolniczą, ukształtowaną wokół późniejszego rynku. Sytuację tę zaczęto zmieniać dopiero w XVIII wieku, kiedy rozpoczęto rozwijać nawigację na rzece Tees i budować pierwsze dokowe nawózki (staithes), ułatwiające transport węgla z pobliskich kopalń. ### Rewolucja przemysłowa i rola Quakerów Gwałtowny rozwój Middlesbrough przypada na okres po 1829 r., kiedy to Quakerzy (Przymierze Przyjaciół) – Joseph Pease, Edward Pease oraz Timothy Hackworth – założyli tutaj port węglowy i zainwestowali w kolejną ciążącą z Durham do miasta. W 1830 roku uruchomiono pierwszy odcinek linii, co ułatwiło masowy wywóz węgla kamiennego z bogatych złóż Northumberland i Durham. Kolejnym, równie ważnym wydarzeniem było odkrycie w 1850 r. ogromnych złóż rudy żelaza na południe od miasta (kolej Cleveland). W odpowiedzi, w 1851 r., rozpoczęto budowę pierwszej wielkiej huty – **Bolckow, Vaughan & Co.**, która z czasem stała się jednym z największych na świecie zakładów produkcji żelaza. Do 1870 r. Middlesbrough produkowało około jednej trzeci całego żelaza wyrabianego w Wielkiej Brytanii. Z tego powodu miasto często nazywano żelazną stolicą świata (ang. *Ironopolis*). W drugiej połowie XIX wieku rozpoczęto rozwój stoczni. Pierwszą stocznię założył w 1853 r. David Smith, a wkrótce potem powstały potężne zakłady **Dorman Long & Co.** (później British Steel). To tutaj budowano m.in. mosty, promy, a także statki pasażerskie i okręty wojskowe. W 1889 r. otwarto słynny most Transporter Bridge – jeden z największych istniejących na świecie w swojej kategorii, łączący Middlesbrough z Portrack i Stockton na drugim brzegu Tees. ### XX wiek: kryzysy i przemiany W XX wieku, zwłaszcza po II wojnie światowej, nastąpiła silna dywersyfikacja gospodarki. W latach 60. miastem rozwijał się przemysł petrochemiczny (BASF, ICI), co pociągnęło za sobą budowę wielkich zakładów przetwórstwa chemicznego i rafinerii. Jednocześnie tradycyjny rynek stalowy zaczął się zmniejszać, co objawiło się kilkoma poważnymi kryzysami restrukturyzacyjnymi w latach 70. i 80., prowadzącymi do utraty wielu tradycyjnych miejsc pracy. W 1974 r. miasto stało się częścią hrabstwa ceremonialnego Cleveland (zachodzące w 1996 r. zmiany administracyjne znów wydzieliły je jako samodzielną jednostkę w North Yorkshire). Od 1970 r. działa tam Teesside Polytechnic (dziś Teesside University), co pomogło w stworzeniu nowej, akademickiej gałęzi gospodarki. ## Gospodarka i infrastruktura Middlesbrough pozostaje jednym z głównych centrów przemysłowych Wielkiej Brytanii. Gospodarka opiera się na kilku filarach: * **Przemysł stoczniowy i maszynowy:** Tradycyjnych i nowoczesnych stoczniach produkuje się statki handlowe, platformy wiertnicze i elementy infrastruktury morskiej. * **Przemysł chemiczny i petrochemiczny:** W okolicach Teesport oraz na południe od miasta znajdują się zakłady BASF, SABIC oraz Ineos, zajmujące się produkcją nawozów, tworzyw sztucznych i paliw. * **Energetyka:** Znajdują się tu elektrownie cieplne oraz zakłady związane z transformacją energetyczną (m.in. badania nad wodorowym i odnawialnymi źródłami energii). * **Logistyka i handel:** Zatoka Tees stanowi głęboki port (Teesport), obsługujący kontenery, ładunki masowe i wywozy nawozowych. * **Nauka i edukacja:** Uniwersytet Teesside (wcześniej politechnika) dostarcza wykwalifikowanych specjalistów, a także prowadzi badania współpracując z biznesem lokalnym. Transportowo miasto jest dobrze skomunikowane dzięki szybkiej kolejom (East Coast Main Line), łączącym Londyn z Edynburgiem, a także drogom krajowym (np. A19, A66) i lotniskom (np. Durham Tees Valley). ## Kultura i turystyka Middlesbrough posiada bogate dziedzictwo związane z historią przemysłową, a także liczne instytucje kulturalne, które przyciągają mieszkańców i turystów. ### Instytucje kulturalne i edukacyjne * **Teesside University:** Główny ośrodek akademicki, kształcący studentów z zakresu inżynierii, nauk przyrodniczych, biznesu i sztuk. * **Middlesbrough Institute of Modern Art (MIMA):** Wiodące galerie sztuki współczesnej w regionie, organizujące wystawy, warsztaty i eventy kulturalne. * **The Dorman Museum:** Muzeum zlokalizowane w pobliżu Albert Park, skupiające się na historii lokalnej, przyrodzie hrabstwa oraz dziedzictwie przemysłowym. ### Parki i przestrzenie publiczne * **Albert Park:** Ośrodek rekreacyjny założony w 1868 r. przez Henry'ego Bolckowa. Oferuje rozległe łąki, stawy, aleje spacerowe, boiska i amfiteatr. Jest to ważne miejsce wypoczynku dla mieszkańców. * **Stewart Park:** Historyczny park w północnej części miasta, zoologiczny i archeologiczny, gdzie można zobaczyć pozostałości dawnych osad i cieszyć się przyrodą. * **Transporter Bridge:** Architektoniczna i inżynieryjna perełka – jeden z najdłuższych mostów transporterowych na świecie, wpisany do rejestru zabytków (Grade I listed). ### Kultura sportowa i rozrywkowa Middlesbrough jest miastem o silnych tradycjach piłkarskich. Obiektem kultury jest **Middlesbrough F.C.** – klub grający w rozgrywkach Football League Championship i mający w swojej historii występy w Premier League. Meczowe widowiska na Riverside Stadium przyciągają tysiące kibiców. Miasto organizuje również festiwale muzyczne, literackie i społeczne, a życie klubowe koncentruje się wokół centrów miasta oraz portów, gdzie odbywają się koncerty i targi. ## Religia i społeczność Społeczność Middlesbrough jest zróżnicowana pod względem religijnym, odzwierciedlając brytyjski i globalny charakter przemysłowych i portowych miast. Znajdują się tu kościoły anglikańskie (m.in. kościół parafialny pw. św. Hildy oraz katedra rzymskich katolików pw. św. Piotra), wspaniałe przykłady architektury wiktoriańskiej oraz świątynie innych wyznań, w tym meczety, synagogi i świątynie hinduskie, wynikające z imigracji gospodarczej w XX wieku. Lokalne parafie i organizacje charytatywne odgrywają ważną rolę w integracji społeczności, prowadząc działania na rzecz ubogich, seniorów oraz uchodźców i migrantów przybywających do regionu w poszukiwaniu pracy. ## Miasta partnerskie Middlesbrough nawiązał współpracę i umowy o miastach partnerskich z kilkoma ośrodkami na świecie: * **Middlesboro, Stany Zjednoczone** – miasto w stanie Kentucky, z którym łączy bliskość nazwy i podobny rozwój na styku przemysłu i turystyki. * **Dunkierka, Francja** – francuskie miasto portowe i przemysłowe, z którym łączy współpracę w sektorze logistyki i edukacji. * **Oberhausen, Niemcy** – niemieckie miasto o silnych tradycjach hutniczych i stalowych, a także ośrodek sztuki i kultury (Centrumpromenady). * **Masvingo, Zimbabwe** – miasto w Zimbabwe, z którym nawiązano współpracę rozwojową i kulturalną w ramach brytyjskiej sieci samorządowej. ## Ciekawostki i znani mieszkańcy Middlesbrough jest domem dla wielu wybitnych postaci, które miały wpływ na historię brytyjską i globalną: * **Kapitan James Cook (1728–1779):** Jeden z najsłynniejszych brytyjskich podróżników, kartografów i oficerów marynarki. Urodził się w Marton, w pobliżu dzisiejszego Middlesbrough, i spędził tu swoje wczesne lata jako chłopiec zubożałej rodziny, zanim przeniósł się do Whitby, by rozpocząć karierę morską. Jego ekspedycje odkryły i spenetrowały wiele archipelagów na Pacyfiku. * **Chris Rea (ur. 1951):** Brytyjski muzyk, gitarzysta i autor piosenek o włoskich korzeniach, znany na całym świecie. Jego przebojowe piosenki sprzedały miliony kopii, a sam artysta nadal jest ściśle związany z tutejszą społecznością. * **Steve Gibson:** Właściciel Middlesbrough F.C. i znany przedsiębiorca, który przez lata inwestował w rozwój miasta i jego drużyny sportowej. * **Brendan Foster:** Brytyjski lekkoatleta, mistrz Europy i rekordzista świata w biegu na 3000 m z przeszkodami, założyciel Great North Run. ## Podsumowanie Middlesbrough to miasto przemysłowej chwały, które wyewoluowało z małej wioski rybackiej w potęgi żelazną i stalową, a następnie zdołało zintegrować swoją gospodarkę z sektorem chemicznym, portowym i nowoczesnymi usługami. Mimo trudnych okresów restrukturyzacji, miasto pozostaje ważnym węzłem ekonomicznym i akademickim w północnej Anglii, bogatym w dziedzictwo, z wyrazistym charakterem i bliskimi związkami z dziką przyrodą północnego wybrzeża oraz Parkiem Narodowym North York Moors.