# Monachium Monachium (niem. München, baw. Minga) to miasto na prawach powiatu, stolica kraju związkowego Bawaria w południowych Niemczech. Jest siedzibą rejencji Górna Bawaria, regionu Monachium, powiatu Landkreis München oraz Stowarzyszenia Krajowego (Landesverband) Technisches Hilfswerk. Jako trzecie pod względem liczby ludności miasto Niemiec, pod koniec 2019 roku zamieszkiwało je niemal 1,5 miliona osób. ## Historia ### Początki i średniowiecze Monachium zostało założone w 1158 roku przez Henryka Lwa, księcia Bawarii, który nadał benedyktynom przywilej organizowania targów. Miasto powstało obok zamku i klasztoru, stąd wywodzi się jego nazwa - „bei den Mönchen” (przy mnichach). Dogodne położenie na szlaku handlu solą i most na Izarze sprzyjały szybkiemu rozwojowi. Od połowy XIII wieku Monachium było siedzibą rodu von Wittelsbach, który w 1255 roku przeniósł tu swoją rezydencję książęcą i władał miastem przez kolejne stulecia. W 1327 i 1429 roku miały miejsce wielkie pożary, które zniszczyły znaczną część zabudowy. W latach 1468–1488 wzniesiono główną świątynię miasta – Katedrę Najświętszej Marii Panny (Frauenkirche). ### Nowożytność W okresie wojny trzydziestoletniej, w 1632 roku, miasto zajęte zostało przez wojska szwedzkie pod wodzą Gustawa Adolfa. W 1759 roku założono Bawarską Akademię Nauk, a w 1770 roku szkołę, która dała początek Akademii Sztuk Pięknych. ### XIX i XX wiek W 1806 roku, podczas wojen napoleońskich, Monachium stało się stolicą nowo utworzonego Królestwa Bawarii. W XIX wieku nastąpił okres intensywnego rozwoju miasta. Król Maksymilian I zainicjował wznoszenie klasycystycznych budowli, takich jak Teatr Narodowy i Odeonsplatz. Jego następca, Ludwik I, miłośnik kultury antycznej i włoskiego renesansu, sprowadził do Monachium architektów, rzeźbiarzy i malarzy. Zlecił budowę nowej siedziby uniwersytetu z Landshut, Starej Pinakoteki, Gliptoteki, monumentalnej bramy-pomnika Propylejów, Dzielnicy Muzeów (Kunstareal), Portyku Marszałków (Feldherrnhalle), Siegestor, Königsplatz, Ludwigstraße, Ruhmeshalle i gigantycznego posągu Bavarii. Monachium stało się jednym z najważniejszych ośrodków kultury europejskiej. Tworzył tu m.in. kompozytor Richard Wagner. W 1852 roku ukończono łuk triumfalny Brama Zwycięstwa (Siegestor), w 1874 roku monumentalny gmach Maximilianeum, a w 1909 roku monumentalny Nowy Ratusz. W 1919 roku w Monachium powstała Bawarska Republika Rad. W okresie Republiki Weimarskiej miasto było ośrodkiem ruchu nazistowskiego (pucz monachijski). W 1938 roku podpisano tu układ monachijski między Niemcami, Włochami, Francją a Wielką Brytanią. Miasto zostało poważnie zniszczone w czasie II wojny światowej. ## Architektura Monachium słynie z bogatej architektury, która łączy style różnych epok. Do najważniejszych zabytków miasta należą: * **Marienplatz** – centralny plac Starego Miasta, otoczony zabytkowymi budowlami. * **Isartor, Sendlinger Tor i Karlstor** – trzy dawne bramy miejskie, pozostałości po średniowiecznych fortyfikacjach. * **Katedra Najświętszej Marii Panny (Frauenkirche)** – gotycka katedra z XV wieku, symbol Monachium. * **Kościół św. Piotra (Peterskirche)** – najstarszy kościół w Monachium, którego historia sięga XII wieku. * **Kościół Ducha Świętego (Heiliggeistkirche)** – pierwotnie gotycki, przebudowany w stylu barokowym. * **Kościół św. Michała (Michaelskirche)** – późnorenesansowy kościół. * **Kościół św. Jana Nepomucena (Asamkirche)** – barokowe arcydzieło braci Asamów. * **Kościół Teatynów (Theatinerkirche)** – barokowy kościół z XVII wieku. * **Kościół Świętej Trójcy (Dreifaltigkeitskirche)** – barokowy kościół z początku XVIII wieku. * **Bürgersaal** – dwukondygnacyjny, barokowy kościół z wnętrzem w stylu rokokowym. * **Kościół św. Ludwika** – kościół z I połowy XIX wieku. * **Alter Hof** – dawna rezydencja cesarska Ludwika IV Bawarskiego z XIII wieku. * **Rezydencja (Residenz)** – pałac Wittelsbachów, rozbudowywany przez wieki. * **Nowy Ratusz (Neues Rathaus)** – neogotycki budynek z końca XIX wieku, znajdujący się na Marienplatz. * **Feldherrnhalle** – pomnik bohaterów Bawarii. * **Stara Pinakoteka (Alte Pinakothek)** – muzeum malarstwa europejskiego z okresu od XIV do XVIII wieku. * **Nowa Pinakoteka** – muzeum sztuki europejskiej od czasów klasycyzmu do art nouveau. * **Gliptoteka** – muzeum sztuki starożytnej. * **Pałac Nymphenburg** – barokowa rezydencja z XVII wieku. * **Budynek Maximilianeum** – neogotycki budynek, siedziba bawarskiego parlamentu. ## Parki Monachium posiada liczne parki i tereny zielone, w tym słynny Ogród Angielski (Englischer Garten), jeden z największych parków miejskich na świecie. ### Ogród Angielski Ogród Angielski, założony w 1788 roku, zajmuje powierzchnię 4,17 km². Jest to rozległy teren rekreacyjny, podzielony na część południową o charakterze parku miejskiego i część północną przypominającą park leśny. W parku znajdują się liczne atrakcje, takie jak chińska wieża, sztuczne wzniesienie z klasycystyczną kopułą oraz plaża naturystów. ## Gospodarka Monachium jest ważnym ośrodkiem gospodarczym i finansowym. W mieście mają swoje siedziby liczne banki, firmy ubezpieczeniowe i przedsiębiorstwa przemysłowe. Rozwinięty jest przemysł elektrotechniczny, motoryzacyjny, maszynowy i włókienniczy. Znajdują się tu zakłady przemysłu chemicznego, elektronicznego, poligraficznego, spożywczego i precyzyjnego. Monachium jest również dużym ośrodkiem handlu i siedzibą znanych koncernów przemysłowych. ## Transport Aglomeracja monachijska posiada dobrze rozwiniętą infrastrukturę transportową, obejmującą metro, S-Bahn, kolej regionalną, tramwaje i autobusy. Dworzec główny (München Hauptbahnhof) znajduje się w centrum miasta. Port lotniczy w Monachium, położony około 30 km na północny wschód od miasta, jest jednym z najbardziej ruchliwych lotnisk w Niemczech. ### Stacje kolejowe W Monachium znajduje się wiele stacji kolejowych, m.in.: München Hauptbahnhof, München-Giesing, München Harras, München-Laim, München-Langwied, München Leienfelsstraße, München Donnersbergerbrücke, München Hackerbrücke, München Isartor, München Karlsplatz, München Marienplatz, München Westkreuz, München-Pasing, München Ost. ## Nauka i oświata Monachium jest dużym ośrodkiem naukowym. Znajdują się tu liczne uczelnie, w tym: * Akademia Sztuk Pięknych. * Uniwersytet Ludwika i Maksymiliana. * Uniwersytet Techniczny. * Wyższa Szkoła Zawodowa (Fachhochschule München). * Uniwersytet Bundeswehry w Monachium. * Wyższa Szkoła Muzyczna (Musikhochschule München). * Wyższa Szkoła Telewizji i Filmu (Hochschule für Fernsehen und Film München). * Wolny Uniwersytet Ukraiński. ## Podział administracyjny Monachium podzielone jest na 25 dzielnic (Stadtbezirke). ## Polonica Z Monachium związana jest Szkoła monachijska, grupa polskich malarzy działających w XIX wieku. Muzeum Rezydencji posiada bogate zbiory polskie. Fasada Kościoła Teatynów ozdobiona jest herbami Elektoratu Bawarii i I Rzeczypospolitej. W Katedrze Najświętszej Marii Panny pochowana jest piastowska księżniczka Beatrycze świdnicka. Na Stadionie Olimpijskim w Monachium reprezentacja Polski odniosła zwycięstwo nad Brazylią w meczu o brązowy medal Mistrzostw Świata w Piłce Nożnej 1974. W Monachium działają Centrum Kultury Polskiej, klub piłkarski Polonia Monachium i Konsulat Generalny RP. ## Miasta partnerskie * Bordeaux, Francja * Cincinnati, Stany Zjednoczone * Edynburg, Wielka Brytania * Harare, Zimbabwe * Kijów, Ukraina * Sapporo, Japonia * Subotica, Serbia * Vogošća, Bośnia i Hercegowina * Werona, Włochy