Góry Świętokrzyskie (342.34) – zrębowy, niski łańcuch górski w południowo-wschodniej Polsce, w centralnej części Wyżyny Kieleckiej. Najwyższym szczytem jest Agata (614 m n.p.m.) wschodni wierzchołek Łysicy w paśmie Łysogór. Nazwa gór pochodzi od relikwii Krzyża Świętego przechowywanych w klasztorze na Łysej Górze. Góry Świętokrzyskie, obok Sudetów, są jednym z najstarszych łańcuchów górskich w Europie . Kilkakrotnie ulegały wypiętrzaniu, niszczeniu i zalewaniu przez morza. Zostały wypiętrzone 500 mln lat temu w kambrze, później w czasie kaledońskich ruchów górotwórczych na granicy syluru i dewonu. Następnie odmłodziły je orogeneza hercyńska (dolny karbon) i ponownie orogeneza alpejska. Charakterystyczne dla krajobrazu najwyższych partii Gór Świętokrzyskich są strome stoki, głęboko wcięte doliny, skałki ostańcowe i gołoborza . Góry Świętokrzyskie porośnięte są lasami jodłowymi (Puszcza Jodłowa) i bukowymi. Na ich terenie utworzono Świętokrzyski Park Narodowy. Gospodarczym i turystycznym centrum regionu są Kielce. Do ważniejszych ośrodków turystycznych należą Święta Katarzyna, Nowa Słupia i Bieliny (Huta Szklana i Kakonin). W zachodniej części Gór Świętokrzyskich znajduje się Geopark Świętokrzyski, obszar o wybitnym dziedzictwie geologicznym i kulturowym, który od 2021 roku posiada prestiżowy status Światowego Geoparku UNESCO. Obejmuje 526 km² terenu pięciu gmin, chroniąc m.in. 12 rezerwatów przyrody i promując geoturystykę. == Nazewnictwo == „I mnie miłe Gór Świętokrzyskich knieje Na których wiecznie list się zielenieje, A z między inszych wyższa pięknym brakiem Zbawiennym Pańskim uczczona jest znakiem.” Po raz pierwszy określenie Góry Świętokrzyskie pojawia się w wierszu z 1674 roku wieszcza Wespazjana Kochowskiego (nazwa szczytu Święty Krzyż – Mons S. Crucis, Mons Calvus lub Mons Lysecius używana była już wcześniej – od średniowiecza). Przez następne 200 lat nazwa Góry Świętokrzyskie nie występowała praktycznie w literaturze naukowej i na mapach. Stosowano częściej pojęcie Łysogóry. Stanisław Staszic stosował określenie Łysogóry dla pasma, które według niego rozciąga się od Pilicy aż po ujście Nidy. „Na długość od Gór Tarnawskich przechodzi w Polesie, i tam zupełnie zniżone ginie” Jerzy Bogumił Pusch w 1833 roku pisał: „W części kraju, położonej między Wisłą a Pilicą, wznosi się, jak wyspa pośród płaskiej lub pagórkowatej przestrzeni, mały łańcuch gór, nie noszący u swoich żadnego miana, a który ja, ze względu na jego położenie, nazywam Sandomierskim lub Środkowopolskim łańcuchem górskim [Sandomirer oder polnische Mittelgebirge]” Przez cały XIX i początek XX wieku nazywano Góry Świętokrzyskie również: Góry Sandomierskie, Góry Kielecko-Sandomierskie, Góry Sandomiersko-Kieleckie, Góry Kieleckie, Góry Środkowopolskie. W 1922 roku Zjazd Geografów w Krakowie uchwalił terminologię regionalną ziem polskich. Ustalono, że tereny pomiędzy Wisłą a Pilicą to Średniogórze Polskie. Geolodzy Jan Czarnocki (1889-1951) i Jan Samsonowicz (1888-1959), konsekwentnie używali jednak określenia aktualnego – Góry Świętokrzyskie i to dzięki ich zabiegom, zostało ono upowszechnione i uznane za właściwe. == Geologia == Góry Świętokrzyskie, z geologicznego punktu widzenia stanowią jeden z najważniejszych obszarów w Europie, w którym na powierzchni Ziemi występują skały osadowe reprezentujące wszystkie okresy geologiczne od prekambru do czwartorzędu. Obszar świętokrzyski jest jedną z najlepiej odsłoniętych jednostek geologicznych położoną w strefie potężnego rozłamu tektonicznego – tzw. szwu transeuropejskiego. Zasadniczy podział geologiczny Gór Świętokrzyskich jest dwudzielny: wyróżnia się region kielecki i region łysogórski. === Prekambr i kambr === Trzon Gór Świętokrzyskich, w skład którego wchodzą Łysogóry, zbudowany jest z kwarcytowych piaskowców prekambryjskich, podobnie jak dno Doliny Chęcińskiej oraz południowe pasmo wzniesień ciągnące się od Pasma Zgórskiego po Wygiełzowskie. Zbocza pokryte są gołoborzami powstałymi w czwartorzędzie (plejstocenie) w wyniku wietrzenia fizycznego. Z początku kambru pochodzą najstarsze skały osadowe znalezione na powierzchni w Górach Świętokrzyskich, tzw. „łupki kotuszowskie”. Kambryjskie piaskowce kwarcytowe należą do najtwardszych i najbardziej zwięzłych skał, które biorą udział w budowie najwyższych pasm w Górach Świętokrzyskich: łysogórskiego i jeleniowskiego, tworząc m.in. gołoborza i skalne granie na Łysicy i Łysej Górze. Ślady z okresu prekambru i kambru widoczne są w miejscowościach takich jak: Kotuszów, Ociesęki, Kamieniec k/Klimontowa, Jugoszów-Usarzów (ok. 430 okazów skamieniałości trylobitów), rezerwat przyrody Biesak-Białogon, Widełki – Łapigrosz (skamieniały pancerz trylobita), Góra Słowiec (433 m n.p.m., Pasmo Orłowińskie), Brzechów, Wiśniówka Duża (mułowce w kamieniołomie), Ameliówka (naturalne odsłonięcia w dolinie Lubrzanki i jej dopływach), Łysa Góra. === Ordowik i sylur === Z ordowiku oraz syluru pochodzą osady (m.in. łupki szarogłazowe), z których zbudowane jest m.in. dno Doliny Wilkowskiej. Profil skalny ordowiku w Górach Świętokrzyskich zawiera zapis pogłębienia, a następnie spłycenia morza w wyniku globalnego zlodowacenia, które miało miejsce pod koniec tego okresu geologicznego. W profilu skalnym ordowiku w Górach Świętokrzyskich zapisała się aktywność wulkaniczna, w postaci skał piroklastycznych. Globalne ochłodzenie i masowe wymieranie u schyłku ordowiku zapisały się również w świętokrzyskich profilach (m.in. w Mójczy – odciski ramienionogów, wapienie ordowiku górnego).Sylur w Górach Świętokrzyskich składa się niemal wyłącznie ze skał pochodzenia morskiego mało odpornych na procesy wietrzenia i erozji, co sprawia, że nie jest zbyt dobrze odsłonięty na powierzchni terenu. Ciemno zabarwione iłowce syluru występują w Górach Świętokrzyskich pod grubym nadkładem młodszych skał osadowych – miejscami zawierają one złoża gazu łupkowego. Pod koniec syluru skały z południowej części Gór Świętokrzyskich zostały wydźwignięte w pasmo górskie. Ślady z okresu ordowiku i syluru widoczne są m.in. w miejscowościach takich jak: Biesak-Białogon (profil piaskowców, mułowców i bentonitów w ścianie nieczynnego kamieniołomu), Mójcza (nieczynny łomik), Bukówka, Bardo-Wąwóz Prągowiec (wychodnia iłowców, mułowców i szarogłazów syluru dolnego w dolinie potoku Kierdonka), Rzepin (tzw. warstwy rzepińskie) === Dewon === Zapis dewonu świętokrzyskiego rozpoczyna się osadami lądowymi i płytkomorskimi (tzw. old red), w którym widoczne są odciski skamieniałości bezszczękowców, ryb oraz ramienionogów. W dolomitach dewonu środkowego z Zachełmia k/Kielc znaleziono najstarszy na świecie zapis wyjścia czworonogów z morza na ląd. Grube pokłady wapieni z liczną fauną gąbek, koralowców i innych bezkręgowców morskich, budujące m.in. Pasmo Kadzielniańskie, Zelejowskie i Chęcińskie, to pamiątki tropikalnego morza sprzed 375 milionów lat, w którym tworzyły się budowle zbliżone do współczesnych raf tropikalnych. Ślady z okresu dewonu widoczne są m.in. w takich miejscach, jak: Rezerwat Wietrznia, Bukowa Góra (ściana kamieniołomu), Bolechowice (wapień bolechowicki ze skamieniałymi szczątkami gąbek i małży), Ostrówka (skamieniałe głowonogi zachowane w wapieniu bitumicznym). === Karbon === W okresie karbonu rozpoczyna się nasilenie ruchów górotwórczych, morze ustępuje i powstają pasma górskie Gór Świętokrzyskich. Zapisami tego wydarzenia w profilach geologicznych Gór Świętokrzyskich są luki stratygraficzne oraz deformacje skał w postaci uskoków i fałdów (m.in. fałd ślichowicki). W czasie ruchów górotwórczych tworzyły się mniejsze i większe uskoki i dyslokacje, a także związane z nimi złoża minerałów (m.in. uskok łysogórski i związane z nim złoże pirytu w Rudkach k/Nowej Słupi) czy uskoki przecinające wapienie dewońskie i związane z nimi żyły kalcytu „różanki”. W tym samym czasie, gdy na obszarze dzisiejszych Gór Świętokrzyskich odbywało się wypiętrzanie i tworzył się ląd, na Górnym Śląsku w zapadliskach śródgórskich rozciągały się rozległe, zabagnione puszcze, których dzisiejszą pamiątką są pokłady węgla kamiennego. Przykłady: Bieliny (pomnik przyrody Kamień-Ławki – wychodnie skalne), Ostrówka (skamieniałe szczątki liliowców, skamieniała muszla ramienionoga), Kowala (wapienie i margle dewonu górnego i karbonu dolnego), Besówka (ciemnoszare oraz czarne wapienie przepełnione fauną: ramienionogi, ślimaki, małże, małżoraczki, trylobity, ryby pancerne ze świetnie zachowaną tkanką kostną, a przede wszystkim głowonogi) === Perm === We wczesnym permie obszar ten pokrywał ląd, którego powierzchnię kształtowały procesy geologiczne (erozja, wietrzenie, procesy krasowe). Po wspomnianym lądzie nie zachowały się żadne pozostałości, poza osadami pochodzącymi z jego niszczenia, które gromadziły się u podnóży zboczy – geologicznymi zapisami tych osadów są brekcje i zlepieńce permskie (m.in. słynny zlepieniec zygmuntowski). Wapienie i margle odsłonięte w rejonie Gałęzic, Niewachlowa i Kajetanowa są geologiczną pamiątką morza, które w późnym permie wkroczyło na ląd rozciągający się na obszarze dzisiejszych Gór Świętokrzyskich. Pod koniec permu, kiedy klimat stawał się bardziej gorący i suchy, a morze intensywnie odparowywało, powstały wielkie złoża gipsów, anhydrytów i soli (skały te rozpoznano również wierceniami na obrzeżu Gór Świętokrzyskich). Geologiczną pamiątką są piaskowce i mułowce z tropami kręgowców, określane jako tzw. facja pstrego piaskowca. Ślady widoczne są m.in. w: Czerwonej Górze (profil zlepieńców permu górnego i brekcje w nieczynnym kamieniołomie „Zygmuntówka”), Kowali (kamieniołom), Jaworzni, Gałęzicach. === Trias === Na lądzie i w strefie przybrzeżnej w warunkach gorącego i suchego klimatu gromadziły się czerwone osady, które dały początek czerwonym piaskowcom i mułowcom znanym z obrzeżenia Gór Świętokrzyskich. Słynne „piaskowce tumlińskie” to pamiątka wydm i okresowych rzek. Z piaskowców Gór Świętokrzyskich znane są najstarsze na świecie tropy pierwszych dinozaurów. Morze, które wkroczyło w środkow