# Plac Czerwony w Moskwie ## Przegląd ogólny i położenie Plac Czerwony (ros. Красная площадь) stanowi centralny plac w Moskwie, będący jednym z najważniejszych symboli nie tylko stolicy Rosji, ale i jej historii. Rozciąga się w samym sercu miasta, tuż przy murach Kremla – oficjalnej siedziby prezydenta Federacji Rosyjskiej. Jego geometryczne wymiary wynoszą **330 metrów długości i 70 metrów szerokości**, co czyni go największym i najbardziej reprezentacyjnym placem w mieście. Od strony wschodniej otaczają go potężne mury twierdzy moskiewskiej, tworząc unikalny urbanistyczny zlewnik, który łączy dziedzictwo religijne, państwowe i komercyjne. ## Toponomia i geneza nazwy Nazwa placu Czerwonego jest jednym z najczęściej nieporozumianych pojęć w dziejach Słowian Wschodnich. Wbrew powszechnemu przekonaniu, nazwa ta nie ma absolutnie nic wspólnego z komunizmem czy kolorem czerwonym jako barwą rewolucji. Wywodzi się bezpośrednio z starosłowiańskiego przymiotnika **красьнъ (krasny)**, który w ówczesnym języku oznaczał po prostu **„piękny, urodziwy”**. Słowo to przetrwało w wielu językach słowiańskich, w tym w języku polskim („krasny” w znaczeniu pięknego, choć dziś przestarzałym), podczas gdy w języku rosyjskim doszło do zmiany znaczenia na współczesne „czerwony”. Zjawisko to, nazywane w lingwistyce progresją semantyczną, ostatecznie spowodowało przesunięcie znaczeniowe. Początkowo – w XV wieku – nazwa ta odnosiła się wyłącznie do małego placu pomiędzy Soborem Wasyla Błogosławionego, Łobnym Miestem a Basztą Konstantyno-Jeleniną. Z biegiem lat, wraz ze zrębowaniem i uporządkowaniem przestrzeni publicznej, nazwa „krasnaja” (wówczas w znaczeniu piękna) rozciągnęła się na cały pobliski niezabudowany obszar. W XVII wieku całkowicie wyparła wcześniejszą, nazwaną tragicznie **„Pożar”** lub **„Wypalone”**, co miało związek z częstymi pożarami w drewnianej Moskwie oraz miejscem masowych targów. Warto zauważyć, że topografia rosyjska obfituje w miejscowości posiadające place o tej samej nazwie. Miasta takie jak Kursk, Peresław Zaleski, Suzdal czy Krasnojarsk posiadają swoje centralne placówki – krasnyje plošči, co utrwala w mentalności rosyjskiej pierwotny, urokliwy kontekst słowa. ## Historia i ewolucja urbanistyczna ### Czasy moskiewskie i wczesne targowisko Pierwotnie cała przestrzeń dzisiejszego placu Czerwonego była gęsto zabudowana drewnem. Jednakże drewniana zabudowa stanowić potężne zagrożenie pożarowe, co w średniowiecznej Moskwie wiązało się z zagładą dzielnic. Z tego powodu **Iwan III Wielki** wydał w 1493 r. surowy edykt o usunięciu całej drewnianej zabudowy. Nowo otwarte, spalone miejsce, przez dekady zwane „Pożarem”, stało się największym targowiskiem w mieście. Handel tam prowadzony determinował rozwój gospodarczy Wielkiego Księstwa Moskiewskiego. Szybko jednak plac zaczął pełnić funkcję reprezentacyjną. Był to główny plac uroczystości publicznych. Często na Czerwonym Placu odbywały się **koronacje rosyjskich carów**. Ceremonie te łączyły w sobie tradycję prawosławną z moskiewską mocarstwowością, a sam plac stał się ołtarzem carskiej potęgi. ### Imperium Rosyjskie a rewolucja W XIX wieku, dokładnie w 1893 roku, wzdłuż obrzeża placu zbudowano **Główny Dom Towarowy** (obecny Państwowy Uniwersalny Gmach Handlowy). Budowla ta wprowadziła do architektury placu element europejskiego modernizmu i luksusu, stanowiąc kontrast dla prawosławnych kopuł Soboru Wasyla. ### ZSRR i era komunistyczna Dla wielu historyków okres radziecki przyniósł największą przemianę w wizerunku placu Czerwonego. Po przejęciu władzy przez bolszewików w 1917 r., plac stał się najważniejszym, centralnym ośrodkiem reprezentacyjnym Związku Radzieckiego. Architektura zyskała surowy, monumentalny charakter. W 1924 r. wybudowano **Mauzoleum Lenina** na samymś rogu placu, tuż przy ścianach Kremla. Mieści się tam do dziś zabalsamowane ciało Włodzimierza Iljcz Lenina. Stało się to miejsce pielgrzymek dla tysięcy obywateli ZSRR, którzy „odstawiali” swoje delegacje, by oddać cześć wodza. Dodatkowo w latach 20. XX wieku, w imię ideologii i potrzeb wojskowych, rozebrano **Kaplicę Iwerską z Bramą Zmartwychwstania Zbawiciela** oraz **Sobór Kazańskiej Ikony Matki Bożej**, co pozwoliło na swobodne, kilkunastotysięczne zgrupowanie oddziałów armii na paradach. Istnieje jedna z najsłynniejszych legend miejskich z okresu stalinowskiego, która dotyczyła koncepcji urbanistycznej Łazarza Kaganowicza. Architekt ten przygotował gigantyczną makietę Placu Czerwonego, na której planowano całkowitą rozbiórkę charakterystycznego, bizantyjsko-rosyjskiego **Soboru Wasyla Błogosławionego**, by nadać placowi jeszcze bardziej monumentalny, totalitarny charakter. Kaganowicy miał, według legendy, pokazać makietę Stalinowi. Kiedy przywódca ZSRR zobaczył brakujący sobor, rzekomo wydał krótki rozkaz: *„Zostaw ją na [swoim] miejscu”*. Sobór ocalał, stając się wiecznym symbolem nieskalanowanej kultury narodowej. ## Plac Czerwony a wojna Plac Czerwony jest świadkiem największych militarnych parad w historii. Dwa wydarzenia zapisały się na kartach historii na zawsze: 1. **Parada 7 listopada 1941 r.** – odbyła się w najtrudniejszym momencie II wojny światowej, kiedy wojska Wehrmachtu zbliżały się pod sam Moskwę (bitwa pod Moskwą). Żołnierze Armii Czerwonej, zaraz po defiladzie na Placu Czerwonym, przeszli na front, by walczyć o przetrwanie stolicy. Parada ta miała gigantyczne znaczenie moralne i podniosła morale zarówno armii, jak i ludności cywilnej. 2. **Parada Zwycięstwa 24 czerwca 1945 r.** – uroczystość przypieczętowująca tryumf ZSRR nad III Rzeszą. W jej trakcie, na bruk Placu Czerwonego, przed Mauzoleum Lenina, rzucano zdobione, zdewastowane sztandary niemieckich dywizji. To jednoznaczne, wręcz prowokacyjne okrucenie wobec wrogiej symboliki miało na celu zaprezentować absolutną dominację Artykuł 21 Wymagania. ## Zabytki i przestrzeń publiczna Przestrzeń Placu Czerwonego to niewyobrażalny zbiór wartości historycznych i artystycznych zgromadzonych na jednym placu. Otoczenie tego miejsca tworzy unikalny kompleks, będący pomostem między wiekami. * **Sobór św. Bazyla (Wasyla Błogosławionego)** – absolutna perła architektury rosyjskiej, zbudowana w XVI wieku na rozkaz Iwana Groźnego w podziękowaniu za zwycięstwo nad Kazanią. Jej kolorowe, cebulaste kopuły to symbol rosyjskiej duszy i wizytówka kraju. * **Kreml Moskiewski** – potężna twierdza z XIV i XV wieku, dawna siedziba carska, a obecnie siedziba prezydenta. Znajdują się w nim kompleksy katedralne oraz Zbrojownia. * **Państwowe Muzeum Historyczne** – zajmujące północną część placu, monumentalny gmach z charakterystycznymi, potężnymi kolumnami, w którym prezentowane są najcenniejsze eksponaty z historii Rosji. * **Pomnik Kuźmy Minina i Dmitrija Pożarskiego** – jedyna rzeźba plenerowa na placu. Pamięta wkład tych dwóch bohaterów w wyparcie Polaków z Kremla w 1612 r., w czasie potopu szwedzkiego i tzw. Wielkiej Smuty. * **Łobnoje Miesto (Łobny Dwor)** – historyczna ambona, góra ceglana położona obok ściany Kremla. Dawniej służyła carom do wygłaszania dekretów oraz do rzadszych, ale drastycznych egzekucji. W czasach nowożytnych przy Łobnym Miejscu prezydent RFJ przyjmuje od salutującego oddziału wojskowego meldunek z okazji Dnia Zwycięstwa (9 maja). ## Kultura i współczesność Współczesny Plac Czerwony przetrwał próby czasu, przechodząc od rosyjskiego baroku, przez surową ideologię komunistyczną, do kapitalizmu i demokracji parlamentarnej. Mimo drastycznych przemian politycznych, miejsce to nadal pełni funkcję centralnego placu państwowego. Coroczne defilady wojskowe 9 maja z okazji Dnia Zwycięstwa to absolutnie najważniejsze wydarzenie roku w Rosji, przyciągające miliony widzów przed ekrany telewizorów i tysiące gości do samego Moskwy. Plac jest również miejscem, gdzie odbywane są oficjalne uroczystości państwowe, koncerty (m.in. koncerty z okazji Nowego Roku) oraz najważniejsze wydarzenia sportowe, takie jak wielki finał Mistrzostw Świata w Piłce Sędziowskiej w 2018 roku. ### Ciekawostki i epizody * **Incydent Mathiasa Rusta (1987 r.)** – 28 maja 1987 roku, w 28. rocznicę powstania radzieckiej armii, nieopodal Placu Czerwonego w Moskwie lądował mały, niemiecki samolot sportowy Cessna 172B pilotawany przez 18-letniego amatora, Mathiasa Rusta. Zaskoczenie radzieckiej obrony powietrznej było tak wielkie, że doprowadziło do ostatecznego zwolnienia z urzędu wielokrotnego ministra obrony sowie setek oficerów. Rust zdołał zatrzymać się na moście, tuż obok Czerwonego Placu, po czym został aresztowany. * **Początkowy etap budowy metra** – budowa pierwszej linii moskiewskiego metra (obecna linia nr 1 – Koltsewska) rozpoczęła się niedaleko Placu Czerwonego wraz z budową stacji Kitaigorod w latach 30. XX wieku. Choć stacja ta początkowo znajdowała się nieco dalej, była częścią planu urbanistycznego radzieckiego modernizmu, który miał połączyć plac z resztą miasta za pomocą szybkiego transportu. W 1990 r. historyczny zespół Placu Czerwonego i Kremla został wpisany na **pierwszą na terenie dzisiejszej Federacji Rosyjskiej listę Światowego Dziedzictwa UNESCO**, co potwierdziło jego znaczenie nie tylko dla Rosji, ale dla całego dziedzictwa kulturowego ludzkości. ## Religia Mimo laicyzacji w epoce radzieckiej oraz świeckiego charakteru współczesnej rosyjskiej administracji państwowej, Plac Czerwony pozostaje terytorium niezwykle nasyconym religijnie, głównie w nurcie prawosławia. Z jednej strony znajduje się tam potężna twierdza Kreml, wewnątrz której znajdują się Katedra Zmartwychwstania Pańskiego, Katedra Zwiastowania oraz Katedra Archistratega Michała. Są to świątynie tradycyjnie służące do koronacji carów, a także miejsce pochówku wielu patriarchów Moskwy i Wszech Rusi. Sobór św. Wasyla Błogosławionego, choć w prawdzie nie jest siedzibą patriarchatu, pełni nadal funkcję cerkwi – można w nim uczestniczyć w nabożeństwach. Wpływ prawosławia wciąż jest silnie odczuwalny podczas oficjalnych uroczystości państwowych – prezydent RFJ oraz wyżsi rangą urzędnicy honorują tradycję religijną, odwiedzając kremlowskie cerkwie podczas wielkich świąt, takich jak Wielkanoc czy Boże Narodzenie (według kalendarza juliańskiego). Era ZSRR przyniosła jednak radykalny spadek religijności publicznej – mauzoleum Lenina, będące w bezpośrednim sąsiedztwie sakralnej architektury, stało się swoistym, laickim odpowiednikiem „świątyni” kultu jednostki. To paradoks przestrzeni: z jednej strony zachowane wiernie świątynie cerkiewne, z drugiej – miejsce spoczynku wodzów bezbożnej ideologii.