# Pszczyna – Perła Górnego Śląska ## Podsumowanie Pszczyna, z niemieckim odpowiednikiem *Pless*, to urokliwe miasto w południowej Polsce, będące od ponad 700 lat niezmiennie ważnym ośrodkiem na mapie Górnego Śląska. Przez stulecia pełniła rolę stolicy zamożnego księstwa, co zaowocowało wyjątkowym dziedzictwem architektonicznym i krajobrazowym. Dziś Pszczyna łączy w sobie urok małej, przyjaznej miejscowości z wielką historią, będąc cennym punktem na turystycznej mapie regionu. ## Położenie i środowisko naturalne Miasto znajduje się w Kotlinie Oświęcimskiej, na terenie Równiny Pszczyńskiej. Historycznie przynależało ono do Małopolski, jednak od 1178 roku stało się częścią Śląska. Wyróżnia się bardzo urozmaiconym krajobrazem – od płaskich terenów nad rzeką Pszczynką, poprzez wzgórza, aż po strome zrzuty w kierunku Doliny Górnej Wisły. Średnia wysokość miasta to około 240–290 m n.p.m. ### Klimat i przyroda Klimat Pszczyny jest łagodny i umiarkowany, idealnie dostosowany do rozwoju rolnictwa. Miasto otoczone jest przez Beskid Śląski oraz Pogórze Cieszyńskie, co dodatkowo wpływa na korzystny mikroklimat. Niewątpliwym atutem regionu są liczne zbiorniki wodne, w tym potężny Zbiornik Goczałkowicki oraz Zbiornik Łąka, które nie tylko ułatwiają rekreację, ale i wyrównują temperatury. ## Historia – od średniowiecza do współczesności ### Początki grodu i lokacja Pierwsza wzmianka o Pszczynie pochodzi z 1303 roku, kiedy to wspomniano o kasztelanie pszczyńskim. Gród założono tu ze względu na dogodny brod na rzece Pszczynki, będący jedynym możliwym i bezpiecznym punktem przekroczenia podmokłej doliny wzdłuż szlaku handlowego z Krakowa do Bramy Morawskiej. Lokację miejską – według źródeł datowaną na lata 1246–1281 lub 1303 – zapewnił Władysław opolsko-raciborski. ### Średniowiecze i zmienne losy Przez wieki Pszczyna przechodziła z rąk do rąk najpotężniejszych rodów piastowskich. Od 1407 roku należała do żony Jana II Żelaznego, księżniczki Heleny Korybutówny, w której rękach zyskała status odrębnej ziemi pszczyńskiej. W 1517 roku majątek zakupił Aleksy Thurzon, co w politycznym sensie oznaczało przejście pod rządy Węgier i powstanie *Pszczyńskiego Wolnego Państwa Stanowego*, będącego bezpośrednio podległym cesarskiemu sądowi własnością. ### Czasy nowożytne W XVI wieku Pszczyna dożyła rozkwitu, stanowiąc ważną rezydencję. W 1518 roku zatrzymała się tu podróżująca do Krakowa przyszła królowa Bona Sforza. W kolejnych stuleciach miasto ucierpiało w wielkich wojnach, m.in. potężnie zniszczyła je wojna trzydziestoletnia, a później wojna siedmioletnia. Po tym ostatnim konflikcie majątek przeszedł do rodu Anhaltów, a następnie – w 1846 roku – do potężnego rodu magnackiego *von Hochbergów* (książęta von Pless). ### Epoka porozbiorowa i zaborcze działania W XIX wieku w mieście żyło wielu Polaków. W połowie wieku dominowała ludność polska, choć struktura ta powoli ulegała zmianom pod wpływem germanizacji. Mimo to, polska prasa – m.in. „Tygodnik Polski Poświęcony Włościanom” – działała tu aktywnie. W czasie I wojny światowej pałac w Pszczynie pełnił funkcję cesarskiej kwatery głównej Wilhelma II. ### I i II Powstanie Śląskie Po I wojnie światowej Pszczyna znów stała się areną wydarzeń o znaczeniu państwowym. Jan Henryk XV Hochberg początkowo dążył do stworzenia niepodległej Republiki Śląskiej, jednak ostatecznie poparł opcję pozostania w granicach Niemiec. Książę udostępnił swój pałac na koszary dla niemieckich grup paramilitarnych (Grenzschutz), które tam przesłuchiwały polskich powstańców. W 1921 roku, podczas III powstania, oddziały polskie ostatecznie zajęły miasto, a w kluczowej Bitwie o Górę Świętej Anny przeciwko powstańcom walczyła samoobrona, w której kluczową rolę odegrał generał Karl Höfer – osoba, która wkrótce stanie się znanym nazistą. ### II Rzeczpospolita W lipcu 1922 roku wojska polskie wkroczyły do Pszczyny. Pierwszym polskim burmistrzem został Jan Figna. W 1931 roku na ponad 7 tysięcy mieszkańców aż 6 tysięcy wskazało język polski jako ojczysty. W mieście funkcjonował m.in. Wojewódzki Zakład Badania Żywności. ### II wojna światowa Podczas wojny walki o miasto toczyły się we wrześniu 1939 roku (bitwa pszczyńska). Pszczyna była też tragicznym punktem na szlaku ewakuacji więźniów z obozu Auschwitz w styczniu 1945 roku, co upamiętnia m.in. ulica Męczenników Oświęcimskich. ### Okres powojenny Po 1945 roku miasto nie uległo radykalnej industrializacji, ale zyskało nowe zakłady i udoskonalono rolnictwo. W 1975 roku Pszczyna zyskała na powierzchni, włączając pobliskie wsie, z których część odłączono ponownie w 1998 roku. ## Toponomia Nazwa miasta wywodzi się z prasłowiańskiego słowa oznaczającego wodę lub bagno (prawdopodobnie od *plszcz-* lub *bleszcz-* – związku z brzęczącym, błyszczącym strumieniem). Niemieckie *Pless* i łacińskie *Plesna* są bezpośrednimi zapożyczeniami z polskiej nazwy. Zgodnie z hipotezą Aleksandra Brücknera, nazwa oznaczała po prostu „miejsce nad jeziorem”. Jan Długosz zapisywał ją jako *Plsczina* lub *Pczyna* już w XV wieku. ## Gospodarka i komunikacja W PRL-u Pszczyna była ważnym ośrodkiem przemysłu maszynowego (produkcja elektrofiltrów). Dziś gospodarka opiera się na przemysłach maszynowym, spożywczym i drzewnym, jak również na działalności usługowej i handlowej. ### Transport Miasto jest ważnym węzłem drogowym (trasa E75) i kolejowym. Znajduje się tu dworzec z dwoma peronami obsługującymi linie do Katowic oraz Rybnika. Komunikacja miejska oparta jest w całości na nowoczesnych liniach autobusowych. W 2019 roku oddano do użytku nowoczesne powiatowe centrum przesiadkowe, zintegrowane z dworcem kolejowym. ## Dziedzictwo kulturowe, sztuka i nauka ### Architektura i zabytki Pszczyna nosi miano Monumencie Historii. Jej największym skarbem jest: * **Zamek Pszczyński** – dawna rezydencja książąt pszczyńskich, a później rodu Hochbergów. Stanowi on kluczowy punkt na mapie kulturowej całego regionu. * **Park Pszczyński** – jeden z najpiękniejszych parki na Śląsku (156 ha), będący połączeniem stylu francuskiego i angielskiego. Znajdują się w nim m.in. Pałacowa *Herbaciarnia*, stawy, zabytkowe mosty oraz zameczek myśliwski w Promnicach. W Parku Dworcowym znajduje się Skansen „Zagroda Wsi Pszczyńskiej”. * **Rynek** – serce miasta, otoczonego kamienicami oraz Brama Wybrańców, w której widnieje tablica upamiętniająca G. P. Telemanna. Ponadto w mieście działa kilka muzeów, w tym **Muzeum Zamkowe**, **Muzeum Prasy Śląskiej** oraz **Muzeum Militarnych Dziejów Śląska**. ### Kultura i społeczeństwo miast W mieście funkcjonują liczne instytucje kultury, w tym Pedagogiczna Biblioteka im. Józefa Lompy. Śladami wielowiekowego dziedzictwa są także cmentarze (m.in. cmentarz żydowski oraz dzwonnica na cmentarzu ewangelickim). ## Religia Na terenie Pszczyny istnieje wiele wspólnot wyznaniowych. Dominującą rolę odgrywa tutaj Kościół katolicki (parafie: św. Jadwigi Śląskiej, św. Jana Pawła II oraz innych). Duży odsetek mieszkańców to ewangelicy (parafia ewangelicko-augsburska). Działa również mniejszość wyznaniowa (m.in. Świadkowie Jehowy oraz Kościół greckokatolicki). ## Społeczność, demografia i życie codzienne Obecnie w mieście mieszka nieco ponad 25 tysięcy mieszkańców. W latach 90. XX wieku w mieście wystąpił gwałtowny spadek liczby ludności, co wynikało przede wszystkim z odłączenia kilku wsi, które dotąd były częścią miasta. Duch sportu kultywują lokalne kluby, a w okolicach miasta (m.in. nad Zbiornikiem Łąka) odbywają się regaty żeglarskie. W samym mieście, na terenie dawnego kina „Wenus”, działa popularny escape room. ## Ciekawostki i ważne miejsca pamięci * **Tablica na Ratuszu** upamiętnia powrót ziemi pszczyńskiej do granic Polski (macierzy). * Ulica **bpa Bogedaina** nosi nazwę biskupa pomocnika wrocławskiego, wybitnego polskiego działacza na Górnym Śląsku, pochowanego w Pszczynie. * W sąsiedztwie miasta znajduje się jedna z największych w Polsce stref rekreacyjnych wokół Zbiornika Goczałkowickiego, co czyni Pszczynę idealnym punktem startowym dla rodzin z dziećmi oraz turystów szukających bliskości natury.