# Racot – profiularowana rezydencja i ośrodek kulturalny Wielkopolski Miejscowość Racot (zapis historyczny m.in. *Rakot*, *Racocz*) położona jest w województwie wielkopolskim, będąc ważnym punktem na mapie historyczno-krajoznawczej regionu. Jej renoma zawdzięcza przede wszystkim wspaniałemu pałacowi z XVIII wieku, który przez ponad dwóch stuleci pełnił rolę centrum życia publicznego, kulturalnego i politycznego. Zespół pałacowy wraz z parkiem i przyległymi oficynami stanowi unikalny przykład polskiej rezydencjonalnej architektury przełomu baroku i klasycyzmu. ## Toponomiografia i najazd Nazwa Racot nawiązuje do dawnych form nazewnictwa, w których korzeń wywodził się od osobowych lub terenowych rdzeni słowiańskich. Przemiany historyczne samej miejscowości oraz posiadłości były uwarunkowane nie tylko rodzinną historią, ale także wielkimi wydarzeniami zewnętrznymi. Szczególny dramat przyniosły działania wojenne – miejscowy dwór należący do Broniszów zniszczono w czasie walk pomiędzy wojskami rosyjskimi a konfederatami barskimi. Zrujnowana rezydencja wymagała gruntownej przebudowy, co zaowocowało powstaniem nowej, reprezentatywnej siedzby. ## Architektura i symbolika Pałac w Racocie to klasycystyczna, piętrowa rezydencja wybudowana na planie prostokąta i kryta dachem czterospadowym. Fronton zdobi portyk oparty na czterech kolumnach toskańskich. W centralnym miejscu frontonu znajduje się kartusz z herbami Prus III Antoniego Barnaby Jabłonowskiego oraz Kierdeja – jego żony Tekli z Czaplic, uzupełniony godnymi orderami: Orła Białego i św. Stanisława. Zabudowa jest w pełni jednorodna, przy czym dojrzały klasycyzm pałacu przeplata się z późnobarokowymi wpływami w oficynach gospodarczych. Kwestia autorstwa projektu budzi w środowisku badaczy ożywione dyskusje. Powtarzającym się nazwiskiem jest Dominik Merlini, ścisły współpracownik i architekt m.in. Łazienek Królewskich i pałacu w Rogalinie, a także zrealizowanych dla Jabłonowskich warszawskich rezydencji. Niemniej ze względu na pewne specyficzne detale artystyczne oraz niezależne analizy ewidencyjne, hipotezy badaczy wskazują również na udział Jana Chrystiana Kamsetzera, co nadaje wątpliwościom historycznym wyjątkowy znamień poznawczy. ## Historia pałacu i jego mieszkańcy ### Odbudowa i rozkwit ośrodka dorota z Broniszów Jabłonowska, żona wojewody rawskiego, z inicjatywy przebudowała i rozbudowała zrujnowany przez wojnę dwór, tworząc oficyny oraz zaplecze gospodarcze. Po jej śmierci syn, książę Antoni Barnaba Jabłonowski – właściciel dóbr oraz wojewoda poznański – podjął się transformacji rezydencji dworskiej w pełnopalacową siedzibę. Jednocześnie z tyłu za nowym gmachem założono park w stylu angielskim o powierzchni 10,95 ha, stanowiący wyjątkową zieleń miejską i rezydencjonalną. Pałac w Racocie w XVIII wieku stał się istotnym ośrodkiem kulturalnym. Mieszkańcy regionu i zaproszeni artyści mogli tu podziwiać działania lokalnego teatrzyku, dla którego Józef Wybicki pisał sztuki. Dwór gościł znane osobistości: Ignacego Wyssogotę Zakrzewskiego – pierwszego prezydenta Warszawy, ks. Józefa Poniatowskiego oraz Tadeusza Kościuszkę. Sama atmosfera dworu, bogactwo wnętrz i artystyczne ambicje właścicieli czyniły Racot wyjątkowym punktem na mapie Wielkopolski. ### Zmiana właścicieli i europejska awantura majątkowa W roku 1799 książę Jabłonowski odsprzedał pałac wraz z dobraми Racockimi Wilhelmowi Oranińskiemu – przyszłemu królowi Niderlandów. Dzięki tej transakcji majątek znalazł się w sferze wpływów rodu królewskiego. Z biegiem lat dobra te weszły w posiadanie książęcej Zofii Holenderskiej – wnuczki króla Wilhelma I. Przenikanie dóbr i wpływów przez granice polityczne skutkowało nowymi inwestycji. W 1902 roku wielki książę saksoński Wilhelm Ernst dobudował skrzydło północne z licznymi pokojami gościnnymi, ostatecznie uatrakcyjniając funkcję wypoczynkową i reprezentacyjną pałacu. ### Wiek XX: rezydencja prezydencka i odrodzenie Po I wojnie światowej, na mocy traktatu wersalskiego z 1919 roku, dobra racockie wraz z pałacem przeszły na własność skarbu Państwa Polskiego. W 1921 roku Rada Ministrów podjęła decyzję o przeznaczeniu zespołu pałacowego na rezydencję prezydentów Rzeczypospolitej Polskiej, jednakże faktyczny pobyt prezydenta trwał zaledwie krótki czas – w lipcu 1927 roku Ignacy Mościcki przebywał w Racocie na dwutygodniowym wypoczynku z małżonką i adiutantem generalnym, płk. Sergiuszem Zahorskim. Znacznie ważniejszy dla miejscowości stał się rozwój polskiej zootechniki: w 1928 roku powołano Państwową Stadninę Koni w Racocie, która z czasem stała się jedną z trzech przedwojennych polskich stadnin. Po wojnie i przewrotach politycznych stadnina przekształcała się organizacyjnie, w 1995 roku wchodząc w struktury spółki skarbu Państwa. Jej podstawowym zadaniem było i jest hodowla koni rasy wielkopolskiej oraz szlachetnej półkrwi, a w latach 80. XX wieku stadnina licząca około 700 koni była największym tego typu zakładem w Europie. Obecnie prowadzi się tam również eksperymenty genetyczne, w tym próbny projekt hodowli koników polskich. ## Stan zachowania i funkcja obecna Pałac w Racocie od lat 60. przechodził etapy modernizacji i renowacji. W latach 1968–1970 przeprowadzono gruntowną renowację, a w latach 2000–2004 ukończono kapitalny remont całego zespołu. Dzięki tej odbudowie wybudowano Ośrodek Szkoleniowo-Rekreacyjny z pełnym zapleczem: hotelem, restauracją oraz infrastrukturą turystyczną i łowiecką. Ośrodek służy nie tylko odpoczynkowi i szkoleniom, ale od 2019 roku organizowane są tu również tematyczne kolonie i obozy dla dzieci oraz młodzieży. Warto zaznaczyć, że mimo wielokrotnych przebudów zachował się oryginalny wystrój wnętrz. Wnętrza pałacu zachwycają sztukateriami, zdobionymi sufitami i zabytkowymi meblami, oferując zwiedzającym i gościom unikalny wgląd w klimat dworskiej elity XVIII i XIX wieku. Park pałacowy nadal zachowuje swój romantyczny, angielski charakter, stanowiąc zieloną przystań dla mieszkańców i turystów. ## Religia i tradycje lokalne Choć Racot to niewielka miejscowość, jej tradycje kulturowe i religijne są silnie związane z dziedzictwem wielkopolskim i praktykami dworskimi. W okolicy posługiwało się tradycyjnym językiem i zwyczajami ludowymi. Obecnie lokalne parafie i wspólnoty kościelne kontynuują praktyki związane z kalendarzem liturgicznym, przyciągając społeczność z całego regionu. Z kolei historyczny kontakt dworu z wpływowymi osobistościami kościelnymi i świeckimi kształtował specyficzny klimat intelektualny i moralny w Racocie. ## Gospodarka lokalna i perspektywy Gospodarka Racota opiera się obecnie na turystyce, usługach hotelarskich oraz agrobiznesie związanym z działalnością stadniny koni. Przekształcenie pałacu w Ośrodek Szkoleniowo-Rekreacyjny otworzyło miejscowość na szerokie grono gości z Polski i zagranicy. Lokalna gastronomia, połączona z możliwością zwiedzania zabytków i aktywnego wypoczynku na łonie natury, sprawia, że Racot staje się przyjazną destynacją turystyczną. Kolejne rocznice historyczne oraz bieżące inicjatywy kulturowe, festiwale i konferencje, jakie odbywają się w pałacu, przyciągają uwagę mediów i badaczy. Dzięki zachowanemu dziedzictwu architektonicznemu, a także rozwijającej się ofercie edukacyjnej, Racot reprezentuje polską tożsamość z umiarem, elegancją i troską o dziedzictwo przodków. ## Podsumowanie Racot to niewielka, lecz niezwykle urokliwa miejscowość pełna historii, której centrum stanowi wspaniały pałac z XVIII wieku. To właśnie dzięki determinacji kolejnych właścicieli, inicjatywie przekształcenia rezydencji w ośrodek szkoleniowy oraz troski o konserwację zabytku, Racot pozostaje symbolem kultury, sztuki i polskiej tradycji konińskiej, gotowym na kolejne stulecia.