Soce (biał. Сацы, ros. Соцы, w miejsc. gwarze Saćjè) – zabytkowa wieś w północno-wschodniej Polsce położona w województwie podlaskim, w powiecie hajnowskim, w gminie Narew. Leży nad rzeką Rudnią (prawy dopływ rzeki Narwi). Miejscowość znajduje się ok. 30 km na południowy wschód od Białegostoku i 30 km na północny zachód od Hajnówki. Ze względu na wyjątkowo dobrze zachowaną tradycyjną drewnianą architekturę, wieś stanowi jedną z miejscowości Krainy Otwartych Okiennic. Soce zamieszkują autochtoniczni Rusini podlascy (tzw. Tutejsi) wyznający prawosławie i na co dzień posługujący się dialektem zachodniopoleskim języka ukraińskiego (ukraińską gwarą podlaską), przesiąkniętym elementami polskimi, białoruskimi i częściowo rosyjskimi. Ten specyficzny język mieszkańców Soc uznać należy obecnie za zagrożony wymarciem, gdyż umiejętność posługiwania się nim ograniczona jest do grupy osób w podeszłym wieku i nie jest on przekazywany młodszym pokoleniom. Wieś w 2011 roku zamieszkiwało 99 osób. == Historia wsi == === XVI–XVIII w. === Nazwa wsi pochodzi najprawdopodobniej od socenia, czyli sączenia, ponieważ pierwsi osadnicy po przybyciu w okolice dzisiejszych Soc zastali niewielki strumyczek, ledwie sączący się z ziemi. Pierwsza pisana wzmianka o wsi pochodzi z 1560 roku, kiedy to wieś ta należała do wójtostwa Trościanickiego. Wieś Soce powstała w wyniku królewskich procesów regulacyjnych związanych z pomiarą włóczną. Pierwsza wzmianka o Socach pochodzi z 1541 r., kiedy to wójt trościanicki Ignacy Protasewicz otrzymał od króla dokument, mocą którego Zygmunt Stary cofnął m.in. zbyt wielkie obciążenia, jakie na poddanych podporządkowanych dworowi trościanieckiemu, nałożyła wcześniej królowa Bona. Wieś wzmiankowana była też w lustracji województwa podlaskiego z 1576 r. jako wchodząca w skład starostwa bielskiego, folwarku Stołowacz, przynależącego zaś do wójtostwa trościanieckiego. W 1759 r. wystawiono w Socach karczmę. W XVIII wieku parafia w Puchłach przyjęła postanowienia Unii brzeskiej, stając się odtąd parafią greckokatolicką. Część mieszkańców Soc pozostawała przy prawosławiu, dlatego pozbawieni cerkwi dyzunici z Soc korzystali z posługi duszpasterskiej pustelników z okolic pobliskiej wsi Odrynki – byli to mnisi-uciekinierzy ze stopniowo przejmowanych przez Kościół unicki monasterów prawosławnych. Na fakt ten wskazuje zachowany do dziś w tej okolicy szczególny kult św. Antoniego Pieczerskiego – patrona pustelników (w Socach i pobliskiej Trześciance poświęcone są mu nawet krzyże wotywne). Opiekę duszpasterską nad prawosławnymi Soc i okolic sprawował także pozostający przy prawosławiu monaster w Zabłudowie. Dopiero w 1839 roku, już w Imperium Rosyjskim, na mocy postanowień synodu połockiego parafia w Puchłach powróciła do prawosławia, co pod egidą cara Mikołaja I przyczyniło się do stopniowego wypierania lokalnej obrzędowości liturgicznej nadając jej cechy typowo rosyjskie (m.in. poprzez całkowite usunięcie tutejszej gwary rusińskiej z życia cerkiewnego na rzecz literackiego języka rosyjskiego). === XIX wiek === Mimo analfabetyzmu, jaki powszechnie występował w XIX wieku wśród ludności chłopskiej, Soce podobnie jak i reszta wsi podlegających wówczas parafii prawosławnej w Puchłach, zdecydowanie odróżniały się pod tym względem. Zdecydowana większość ludności umiała tu bowiem czytać i pisać. To wszystko ówcześni Sycze (jak się określa mieszkańców Soc) zawdzięczali pozytywistycznej działalności miejscowych prawosławnych księży Grzegorza i Flora Sosnowskich. Duchowni ci zakładali w swojej parafii sieć szkółek dla dzieci miejscowych biednych chłopów, widząc w tym szansę na awans społeczny tego najbardziej zubożałego stanu. W ten sposób chcieli oni poprawić sytuację zacofanej i przepełnionej ówcześnie podlaskiej wsi. Szkoła w Socach powstała w 1884 roku, a na początku lat 90. XIX w. została przekształcona w jednoklasówkę cerkiewno-parafialną. Dzięki otrzymywaniu stałych funduszy synodalnych z Sankt Petersburga popularność placówki zwiększyła się. Jej działalność była ściśle powiązana ze znanym w całym Imperium Rosyjskim Seminarium Nauczycielskim im. Świętych Cyryla i Metodego w uroczysku Stawok (niedaleko Trześcianki), skąd pochodziła znaczna część grona pedagogicznego szkoły. Placówka działała do 1915 roku. Pamięć o piśmiennych przodkach była powodem do dumy i długo ją pielęgnowano wśród miejscowej ludności. W 1866 r. notowano w Socach 80 domów, zaś w 1902 r. wieś liczyła 88 domów i 580 mieszkańców. === XX wiek === Rok 1915 czarno zapisał się w historii Soc. Z polecenia cara Mikołaja II mieszkańców wsi w obawie przed nadchodzącym frontem niemieckim zmuszono (podobnie jak większość prawosławnych mieszkańców zachodnich guberni Imperium Rosyjskiego w ramach tzw. bieżeństwa) do ewakuacji w głąb Rosji. Zaczęli oni powracać (nie wszyscy) dopiero po 1919 roku. Wracano na kompletne ruiny i zgliszcza, sama ludność znajdowała się w bardzo ciężkiej sytuacji materialnej. Po zakończeniu I wojny światowej niepodległe już polskie władze nie zaakceptowały istnienia samodzielnej parafii prawosławnej w Puchłach ani w Trześciance. Mieszkańców Soc skierowano aż do cerkwi w Rybołach, co ujemnie odbiło się na ich życiu religijnym. Te nowe okoliczności, w jakich znaleźli się mieszkańcy Soc, były powodem licznych, nieznanych dotąd frustracji, które w znaczny sposób przyczyniły się do powstania, działającego do wybuchu II wojny światowej, ruchu sekciarskiego pod przywództwem samozwańczego proroka Ilji (Eliasza Klimowicza ze wsi Stara Grzybowszczyzna niedaleko Krynek). Prorok Ilja miał swych zwolenników wśród części ludności Soc, co odnotowane jest w kronice parafialnej puchłowskiej cerkwi. W okresie międzywojennym zarówno w Socach, jak i w okolicznych wsiach swą działalność prężnie rozwijała także wspólnota adwentystyczna, której członkowie nazywani byli przez miejscowych subotnikami. W tym okresie, w jednej z chłopskich chałup, powstał zbór Kościoła Adwentystów Dnia Siódmego, który kontynuował swoją działalność także po zakończeniu II wojny światowej. Nabożeństwa w zborze w Socach odprawiane były w języku białoruskim. Według spisu ludności z 1921 r. wieś Soce zamieszkiwały 323 osoby, z czego 316 zadeklarowało wyznanie prawosławne, a 7 adwentystyczne. Jednocześnie białoruską przynależność narodową zadeklarowało wówczas 295 osób (co stanowiło 92% wszystkich mieszkańców wsi), zaś polską 28 osób (czyli pozostałe 8% mieszkańców). Sytuacja życiowa mieszkańców zmieniła się po II wojnie światowej. Na mocy układu z dnia 9 września 1944 r. zawartego pomiędzy Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego a Rządem Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Rad, dotyczącego ewakuacji ludności polskiej z terytorium B.S.R.R. i ludności białoruskiej z terytorium Polski Ludowej, prowadzono na Podlasiu politykę agitacji mającą na celu zachęcić Białorusinów z Białostocczyzny do opuszczenia rodzinnych stron i trwałej migracji do ZSRR. W następstwie tej polityki oraz działalności nieprzychylnego ludności białoruskiej polskiego zbrojnego podziemia niepodległościowego kilkanaście rodzin z Soc zdecydowało się na trwałą migrację do Związku Radzieckiego. Ich dalsze losy nie są znane. W latach 60., 70. i 80. XX wieku większość mieszkańców emigrowała do aglomeracji miejskich, co spowodowało proces wyludnienia wsi. Na fali tych trendów demograficznych na przełomie lat 60. i 70. zlikwidowano szkołę podstawową, a młodzież szkolną skierowano do oddalonej o 3 kilometry szkoły w Trześciance, zaś po likwidacji i tej placówki w latach 90. jej uczniów przyłączono do zespołu szkół w Narwi. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa białostockiego. == Zabytki == Wieś Soce znajduje się w okolicy obfitującej w dobrze zachowane oryginalne zespoły zabudowy drewnianej. Nieopodal znajdują się takie miejscowości jak: Trześcianka, Ciełuszki czy Kaniuki. Pierwsza z nich, podobnie jak Soce, także posiada status zabytku. W Socach zachował się tradycyjny układ dwuczęściowej wsi szeregowej. Oznacza to, że miejscowość składa się z dwóch równoległych do siebie zwartych osad tzw. ulicówek, pomiędzy którymi przepływa rzeka Rudnia. Mają też one swe nieoficjalne nazwy, a są nimi: Mokrany i Suchlany. To właśnie w tej pierwszej znajduje się cerkiewka św. Proroka Eliasza. W Socach domostwa ustawione są zazwyczaj szczytami do drogi, przy czym domy po jednej stronie ulicy postawione są tyłem (ciemną spiżarnią, komorą) do drogi, zaś po drugiej stronie – przodem z oknami i charakterystycznymi okiennicami (kuchnią i pokojami). Taki układ wsi szeregowej wynika z tego, iż spiżarnie lokowane były po północnej (chłodniejszej) stronie chaty, dla ułatwienia przechowywania żywności. W Socach niemal wszystkie budynki gospodarcze i mieszkalne są drewniane. W ogromnej części z nich zachowała się bogata dekoracja snycerska w formie nad- i podokienników, okiennic, wiatrownic, narożników oraz ozdobne oszalowania elewacji i szczytów chłopskich chałup. W Socach można podziwiać komponującą się w kwadraty, trójkąty czy romby szalówkę, wycinane w drewnie ornamenty roślinne, hafty, krzyże czy motywy zwierzęce. Ornamentyka ta, niespotykana w innych regionach Polski, nawiązuje do zdobnictwa stosowanego w rosyjskim budownictwie ludowym. Należy dodać, że specyfiką wyróżniają się również same gospodarstwa: niewielkie, wąskie i podłużne, na planie prostokąta, na które – prócz domostw składają się głównie: chlew, kurnik, szopa i stodoła, czasem także spichlerz i dodatkowa obora. W wyniku modernizacji i braku szacunku do tradycji przodków specyficzne okiennice i zdobienia, z których wieś jest tak znana, zanikają. Letnicy, unowocześniając chłopskie zagrody i domostwa, dostosowują obiekty do swych potrzeb, przez co te tracą swój poprzedni, tradycyjny charakter, a cały ich urok ginie. Dlatego też realizowany od 2001 roku projekt Krainy Otwartych Okiennic ma na celu ratowanie ginącego krajobrazu kulturowego doliny rzeki Narwi. W ramach wspomnianego projektu odnowiono kilka wiekowych budynków mieszkalnych we wsiach