## Wstęp i charakterystyka ogólna Stargard, do 2015 roku funkcjonujący pod nazwą Stargard Szczeciński, to miasto o randze historycznej i gospodarczej, wyróżniające się unikalnym splotem średniowiecznego dziedzictwa z nowoczesną infrastrukturą. Położone w północno-zachodniej Polsce, stanowi trzeci co do wielkości ośrodek miejski w województwie zachodniopomorskim. Miasto pełne jest śladów wielowiekowej tradycji, a jego rdzeń architektoniczny uznawany jest za jeden z najcenniejszych zespołów gotyku ceglanego w skali kraju. Dzięki strategicznemu położeniu w tzw. bramie wjazdowej do aglomeracji szczecińskiej, Stargard od wieków pełnił funkcję ważnego węzła handlowego, administracyjnego i kulturowego. ## Geografia i warunki naturalne Miasto rozciąga się na obszarze 48,08 km², na pograniczu Niziny Szczecińskiej i Pojezierza Pomorskiego, co warunkuje wyjątkowe zróżnicowanie krajobrazowe regionu. Rzeźba terenu ukształtowała się w wyniku działalności lądolodu skandynawskiego, tworząc charakterystyczne stargardzkie pola drumlinowe oraz liczne wzniesienia morenowe. Stargard leży w dorzeczu rzeki Iny, która przepływa przez miasto na odcinku około 7 kilometrów, stanowiąc nie tylko element krajobrazu, ale także historyczną oś komunikacyjną. | Parametr | Wartość / Opis | | :--- | :--- | | Powierzchnia | 48,08 km² | | Region | Równina Pyrzycko-Stargardzka, mezoregion nad Iną | | Główne rzeki | Ina, Mała Ina, Krąpiel, Kanał Ulgi | | Zagrożenie powodziowe | Wysokie (połączenie trzech rzek o reżimie śnieżnym) | Klimat miasta jest umiarkowanie wilgotny, z roczną średnią temperaturą powietrza wynoszącą 9,01 °C. Stargard należy do obszarów o jednych z najwyższych średnich temperatur rocznych w regionie, co sprzyja długiemu okresowi wegetacyjnemu (220 dni). Unikatowe położenie geograficzne sprawia, że przez zachodnią część miasta przebiega dokładnie 15. południk długości geograficznej wschodniej, co stanowi podstawę strefy czasowej CET. ## Historia i toponimia Początki osadnictwa na tych terenach sięgają VI–VIII wieku, kiedy to wykształcił się gród w Osetnie. W IX–X wieku powstał drugi, silniej ufortyfikowany ośrodek w zakolu Iny, który z czasem przekształcił się w średniowieczne miasto. Prawa miejskie Stargard uzyskał w 1243 roku (niektóre źródła wskazują 1253 rok), potwierdzone przez księcia pomorskiego Barnima I. Lokacja na planie regularnym i przynależność do związku hanzeatyckiego szybko wyniosły Stargard do rangi jednego z najważniejszych ośrodków handlowych Pomorza. Toponimia miasta ma niewątpliwie słowiańskie korzenie, wywodząc się od określenia „stary gród” (por. kaszub. gard). Pierwsza historyczna wzmianka pochodzi z 1124 roku (jako Castro Zitarigroda) w kronikach opisujących misję św. Ottona z Bambergu. Na przestrzeni wieków nazwa ewoluowała przez formy takie jak Starigrod, Stargardt, Neu-Stargarde an der Ihna, aż po historyczną niemiecką nazwę Stargard in Pommern. Po 1945 roku funkcjonowały nazwy Starogród i Stargard Szczeciński, aż do 1 stycznia 2016 roku, kiedy to przywrócono pierwotną, historyczną nazwę Stargard. Istnieje również alternatywna teoria etymologiczna, sugerująca duńskie pochodzenie (stjerne + gade), co znalazło odzwierciedlenie w historycznych pieczęciach miejskich z motywem gwiazdy. Dzieje miasta naznaczone były licznymi konfliktami. Wojna trzydziestoletnia zdziesiątkowała ludność (spadek o ok. 90%). W XVII wieku Stargard na krótko został stolicą Pomorza Tylnego. Przełom XIX wieku przyniósł rozwój przemysłu i kolei (połączenie ze Szczecinem i Berlinem w 1846 r.). II wojna światowa pozostawiła tragiczne ślady – w 72% zniszczona zabudowa, w tym totalne spalenie Starego Miasta, oraz liczne obozy jenieckie na terenie miasta (m.in. Stalag II D). Po 1945 roku miasto przekazano Polsce, a jego ludność uległa całkowitej wymianie na polskich przesiedleńców. Mimo dewastacji, podjęto heroiczy wysiłek odbudowy i rewaloryzacji zabytków. ## Architektura i dziedzictwo kulturowe Stargard szczyci się jedną z największych w Polsce koncentracji zabytków gotyckich. Zespół Starówki, wraz z systemem umocnień, został uznany za pomnik historii. Dominującym materiałem budowlanym jest cegła gotycka, a najwyższym obiektem sakralnym w kraju – kolegiata Najświętszej Marii Panny Królowej Świata, której sklepienie sięga 32,5 metrów. ### Fortyfikacje obronne Stargard posiada jedyny w północnej Polsce tak kompletny system obronny. Zachowały się trzy bramy: - **Brama Pyrzycka** (koniec XIII w.) – uznawana za najpiękniejszą tego typu budowlę na Pomorzu. - **Brama Wałowa** – unikalna synteza gotyku i renesansu, z zachowanym wykuszem latrynowym. - **Brama Młyńska** (poł. XV w.) – jedna z dwóch na świecie bram posadowionych bezpośrednio nad korytem rzeki. System uzupełniają potężne baszty, w tym okazała **Baszta Morze Czerwone** (34 m wysokości) oraz **Baszta Tkaczy**. Dodatkowo zachowały się unikatowe basteje z XVI wieku. ### Urbanistyka i zieleń Po II wojnie światowej Stare Miasto odbudowano w duchu nowoczesnym, zachowując historyczny układ ulic, choć z wprowadzeniem niektórych bloków mieszkalnych, co spotyka się z krytyką konserwatorską. Miasto otacza ciąg terenów zielonych – Planty, w skład których wchodzą m.in. Park Chrobrego, Park Piastowski czy Park Jagielloński. Stargard posiada również 19 pomników przyrody, a jego mikroklimat współtworzy rozległa sieć parków i skwerów. ## Gospodarka, przemysł i transport Gospodarka Stargardu opiera się na silnym przemyśle wytwórczym, usługach zaawansowanych technologicznie oraz logistyce. Miasto jest siedzibą dwóch dużych parków przemysłowych: Stargardzkiego Parku Przemysłowego oraz Parku Przemysłowego Nowoczesnych Technologii, które zajmują łącznie około 850 ha. Zlokalizowano tu fabryki światowych koncernów, takich jak japoński Bridgestone (opony), fiński Cargotec (sprzęt przeładunkowy), czy niemiecki MTU Tognum. Rozwijany jest również sektor nowoczesnych usług i dystrybucji (m.in. centrum logistyczne Lidl). ### Transport Stargard pełni rolę kluczowego węzła komunikacyjnego: - **Drogowy:** Krzyżują się tu droga krajowa nr 10 (planowana ekspresowa S10) oraz nr 20. Miasto wyposażone jest w nowoczesną obwodnicę południową oraz Zintegrowane Centrum Przesiadkowe. - **Kolejowy:** Pierwszy węzeł kolejowy na Pomorzu, łączący linie w kierunku Szczecina, Poznania, Koszalina i Piły. - **Lotniczy/Wodny:** Najbliższy port lotniczy w Goleniowie (35 km). Rzeka Ina wykorzystywana jest głównie jako szlak kajakowy i turystyczny. ## Kultura, edukacja i religia Dziedzictwo kulturowe miasta jest bogate i urozmaicone. Corocznie w czerwcu odbywają się Dni Stargardu, a także liczne festiwale: Międzynarodowy Festiwal Muzyki Gospel „Stargard Gospel Days”, Ogólnopolski Festiwal Monodramów „Ewenement” czy Stargardzka Jesień Teatralna. W mieście działa Stargardzkie Centrum Kultury, Książnica Stargardzka, a w 2021 roku otwarto nowoczesne Stargardzkie Centrum Nauki "FILARY". Placówka edukacyjna oferuje szerokie możliwości kształcenia od żłobków po szkoły wyższe (Stargardzka Szkoła Wyższa Stargardinum, filii ZUT). ### Struktura wyznaniowa Historycznie miasto było zdominowane przez ewangelików, z niewielką społecznością żydowską. Dziś zdecydowaną większość stanowią wyznawcy Kościoła rzymskokatolickiego (8 parafii w dwóch dekanatach). Na mapie religijnej Stargardu obecne są również: - Kościół Polskokatolicki (parafia Przemienienia Pańskiego) - Kościół Greckokatolicki (cerkiew św. Jozafata) - Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny (cerkiew św. Apostołów Piotra i Pawła) - Zbory protestanckie (adwentyści, zielonoświątkowcy) - Świadkowie Jehowy (cztery zbory) ## Sport i rekreacja Miasto posiada rozbudowaną bazę sportową, w tym stadion z nawierzchnią tartanową, halę sportową o powierzchni ok. 1500 m², kompleksy AquaStar (aquapark), boiska wielofunkcyjne i ścieżki rowerowe. Najstarszym i najbardziej utytułowanym klubem jest KKS „Błękitni”, a w koszykówce renomę zdobył KS „Spójnia”, regularnie występujący w ekstraklasie. W 2023 roku miasto wzbogaciło się o figurki gryfików, stanowiących lokalną alternatywę dla wrocławskich krasnali, co dodatkowo urozmaica strefę turystyczną. ## Podsumowanie Stargard to miasto, które umiejętnie łączy historyczny ciężar z dynamiką współczesności. Jego gotyckie mury, kolegiacka architektura i nadinowska lokalizacja tworzą unikalny klimat miejsca, a nowoczesne zakłady produkcyjne i inwestycje infrastrukturalne potwierdzają jego rolę jako motoru rozwoju regionu. Jako ośrodek o ugruntowanej tożsamości i rosnącym potencjale inwestycyjnym, Stargard stanowi wizytówkę Pomorza Zachodniego oraz świadectwo polskiego dziedzictwa na ziemiach zachodnich.