Stralsund (wym. [ˈʃtʁaːlzʊnt], Hansestadt Stralsund) – nadbałtyckie miasto powiatowe i hanzeatyckie w niemieckim kraju związkowym Meklemburgia-Pomorze Przednie, siedziba powiatu Vorpommern-Rügen. Leży nad cieśniną Strelasund i ma połączenie kolejowe i drogowe z największą wyspą Niemiec – Rugią. Z tego też powodu Stralsund nazywany jest bramą Rugii. Stralsund uzyskał prawa miejskie w 1234. W 2002 Stare Miasto Stralsundu zostało wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO (wspólnie ze starówką Wismaru). Jest największym miastem Pomorza Przedniego i należy do najważniejszych miast kraju związkowego, w którym wraz z Greifswaldem (z którym tworzy duocentryczny ośrodek) pełni funkcję jednego z głównych ośrodków gospodarczych (niem. Oberzentrum). W mieście znajdują się siedziby niektórych nadrzędnych władz: sądu administracyjnego, sądu federalnego, urzędu finansowego, urzędu zaopatrzenia i adwokatura państwowa. == Geografia == === Położenie geograficzne === Stralsund leży w północno-wschodniej części Pomorza Przedniego w kraju związkowym Meklemburgia-Pomorze Przednie w północnych Niemczech. === Klimat === Średnie roczne opady wynoszą 656 mm i są tym samym stosunkowo niskie w skali krajowej. Jedynie w 31% stacji pomiarowych Niemieckiej Służby Meteorologicznej rejestruje się niższe wartości. Najsuchszym miesiącem jest luty, największe opady występują w lipcu: w tym miesiącu obserwuje się 2,1 razy więcej opadów niż w lutym. Opady zmieniają się umiarkowanie. Niższe roczne wahania rejestrowane są w 40% niemieckich stacji pomiarowych. === Krajobraz === Miasto leży nad bałtycką cieśniną Strelasund. Mosty pomiędzy Stralsundem a miejscowością Altefähr stanowią jedyne połączenie Rugii ze stałym lądem. Stralsund leży w pobliżu trzeciego co do wielkości parku narodowego w Niemczech, obejmującego fragment Bałtyku wraz z częścią półwyspu Darß i Zingst, wysp Hiddensee oraz Rugii. W granicach miasta znajduje się także las miejski. Otaczające dziś Stare Miasto trzy stawy (Knieperteich, Frankenteich oraz Moorteich) oraz cieśnina Strelasund zapewniały pierwotnej osadzie oraz historycznemu centrum miasta bezpieczne wyspiarskie położenie. Najwyższym wzniesieniem jest góra Galgenberg w zachodniej części miasta. === Podział administracyjny === Powierzchnia miasta wynosi 38,97 km², co przy liczbie mieszkańców wynoszącej 59 139 (dane z roku 2016) pozwala zaliczyć Stralsund do najgęściej zaludnionych miast Meklemburgii-Pomorza Przedniego (1518 os./km²). Miasto Stralsund dzieli się na następujące obszary miasta, tudzież dzielnice: === Sąsiednie gminy === Większymi miastami w pobliżu Stralsundu są Greifswald i Rostock. W bliskiej okolicy znajdują się poza tym miasta Barth oraz Ribnitz-Damgarten. == Historia == === Nazwa miasta === Nazwa miasta, zapisana pierwotnie jako Stralowe (1234), przybierała w ciągu wieków w dokumentach formy Stralesund (1240), in Stralsunde (1248), Stralsundt (1525). Pochodzi od połabskiego słowa strela, oznaczającego strzałę. Od połowy XIX wieku w polskim piśmiennictwie naukowym i popularnym używa się formy Strzałów. W polszczyźnie przełomu XIX i XX wieku były w użyciu również filologicznie zrekonstruowane formy Strela i Sztrela. === Historia miasta === Stralsund pierwotnie był słowiańską wioska rybacką położoną na wybrzeżu Bałtyku, nad cieśniną Strelasund. Tłumaczy to słowiańskie pochodzenie nazwy miasta: stral oznacza grot strzały bądź włóczni. Zakończenie –sund to w językach germańskich określenie na cieśninę morską i odnosi się w tym przypadku do cieśniny Strelasund. Do wsi (później grodu) dojścia broniły stawy wkoło miasta. W wyniku przemieszczania się ludności niemieckojęzycznej na tereny wschodnie (tzw. Ostsiedlung), tereny dzisiejszego Stralsundu zostały zasiedlone przez plemiona germańskie. W 1234 roku rugijski książę Wisław I przyznał miastu prawa miejskie wzorowane na prawach Lubeki, tudzież Rostocku. W roku 1240 wprowadzono wolność celną, a Stralsund stał się szybko jednym z najważniejszych nadbałtyckich miast handlowych, głównie dzięki osadnikom z Westfalii. W tym czasie pod banderą stralsundzką pływało około 300 statków. W roku 1250 powstało Nowe Miasto z kościołem Mariackim, a pod koniec XIII wieku przyłączono teren na którym znajdował się kościół św. Jakuba. W roku 1293 miasto przystąpiło do związku Hanzeatyckiego i stało się ważnym graczem na arenie międzynarodowej. Po rozwiązaniu księstwa rugijskiego w 1325 r. Stralsund został przekazany książętom pomorskim i należał do księstwa pomorsko-wołogoskiego. W XIV wieku stał się najważniejszym po Lubece miastem hanzeatyckim na południowym wybrzeżu Bałtyku, a podczas wojny Hanzy z Duńczykami miasto odegrało bardzo dużą rolę. To tutaj podpisano w 1370 roku akt pokojowy znany w polskojęzycznej monografii pokojem w Strzałowie. Po rozwiązaniu Hanzy miasto zaczęło tracić na znaczeniu. Handel oraz budowa statków pozostały jednak główną gałęzią gospodarki Stralsundu. Stralsund był pionierem reformacji w Niemczech Północnych. Już od 1525 roku większość mieszkańców Stralsundu zaczęła przechodzić na ewangelicyzm. Podczas wojny trzydziestoletniej miasto z pomocą Szwecji i Danii zapobiegło oblężeniu miasta przez oddziały Wallensteina w 1628 roku i stało się twierdzą. Po zakończeniu wojny trzydziestoletniej i podpisaniu pokoju westfalskiego Stralsund przez ponad 200 lat znajdował się pod panowaniem Królestwa Szwecji jako część Pomorza Szwedzkiego. W roku 1815 Stralsund stał się miastem pruskim. W latach 1818–1932 był powiatem grodzki i zarazem siedzibą rejencji stralsundzkiej, a od 1932 powiatem grodzkim w rejencji szczecińskiej. W czasie II wojny światowej w ataku bombowym aliantów na Stralsund 6 października 1944 roku zginęło ponad 800 osób cywilnych. 8000 mieszkań oraz wiele zabytków architektonicznych zostało całkowicie lub poważnie zniszczonych. 1 maja 1945 Armia Czerwona wkroczyła do miasta praktycznie bez użycia siły. Stralsund stał się częścią radzieckiej strefy okupacyjnej. W okresie Niemieckiej Republiki Demokratycznej wzniesiono w mieście wiele bloków z wielkiej płyty, a zabytkowe Stare Miasto zaczęło popadać w ruinę. Gospodarka miasta opierała się wówczas głównie na budowie statków w tutejszej stoczni, która wykonywała statki dla Związku Radzieckiego. Po politycznym przełomie w 1989 roku, Stralsund stał się wzorem wśród tzw. „nowych landów”, jeśli chodzi o wspieranie budownictwa i ochrony zabytków w mieście. Historyczne centrum miasta wraz z portem zostało gruntownie odrestaurowane z pomocą programu rządowego. Także dzielnice mieszkalne bloków z wielkiej płyty – Grünhufe oraz Knieper – zostały odnowione w ramach programów Rewaloryzacja, Przebudowa Miasta – Wschód oraz Miasto Społeczne, a koncepcja zabudowy mieszkalnej w mieście została zmodyfikowana. Od roku 2002 stralsundzkie Stare Miasto, wraz ze Starym Miastem Wismaru znajdują się na Liście Światowego Dziedzictwa UNESCO z tytułem: Historyczne Stare Miasta Stralsundu i Wismaru. W ramach reformy powiatów w 2011 roku Stralsund, Rugia oraz powiat Nordvorpommern stały się jednym powiatem o nazwie Nordvorpommern ze stolicą w Stralsundzie. === Fortyfikacje miejskie === Stralsund od 1871 roku posiadał status twierdzy, co chroniło miasto przed licznymi wojnami. Poza dziesięcioma bramami, prowadzącymi do miasta, z których zachowały się tylko dwie (bramy Knieper oraz Küter), dostępu do miasta broniły także stawy miejskie oraz wały. == Społeczeństwo i polityka == === Burmistrz miasta === Najwyższym reprezentantem zarządu miasta w Stralsundzie jest od października 2008 roku nadburmistrz Alexander Badrow (CDU). === Mieszkańcy miasta === Stralsund (nr okręgu wyborczego: 5) posiada 68 obwodów wyborczych. Rada miejska składa się z reguły z 43 posłów, wybieranych w wolnych i tajnych wyborach. Od wyborów 25 maja 2014 roku skład rady miejskiej Stralsundu przedstawia się następująco: === Herb i flaga === Herb Stralsundu został nadany 9 września 1938 roku w Szczecinie przez ówczesnego nadburmistrza i zarejestrowany pod nr 67 herbarza Meklemburgii-Pomorza Przedniego. Blazonowanie: pionowo ustawiona srebrna strzała, a nad nią niewielki srebrny krzyż równoramienny na czerwonym tle. Wymowa stralsundzkiego herbu wskazuje na pochodzenie nazwy miasta: słowo stral oznaczało w językach słowiańskich strzałę lub grot. Motyw strzały był także używany w pieczęci miasta. Stralsundzka flaga przedstawia identyczny motyw, jak herb miasta: pionowo ustawioną srebrną (białą) strzałę i niewielki srebrny (biały) krzyż równoramienny na czerwonym tle. === Religia === Obszary dzisiejszego Stralsundu zostały po odejściu Germanów w czasie wędrówki ludów zamieszkane głównie przez słowiańskich osadników. Po zwycięstwie Danii nad słowiańskim księciem na Rugii w roku 1168 oraz napływie chrześcijańskich osadników przede wszystkim z Westfalii rozpoczęła się chrystianizacja tych terenów. W XIII wieku przybyli do Stralsundu także Żydzi. Reformacja w XVI wieku zmieniła Stralsund w miasto ewangelickie. W XV wieku wypędzono Żydów z Pomorza i Meklemburgii. W 1757 roku panujący wówczas w Stralsundzie król szwedzki pozwolił na ich ponowne osiedlenie się. W 1786 roku Żydzi rozpoczęli budowę synagogi; 30 marca 1787 roku została ona poświęcona. Żydowscy kupcy wnieśli wiele innowacyjnych idei do handlu miejskiego. W 1875 roku bracia Wertheim zbudowali pierwszy dom towarowy w Stralsundzie. 14 sierpnia 1879 roku Leonard Tietz otworzył niewielki sklep, który wkrótce zamienił się w znany koncern „Kaufhof”. Po dojściu Hitlera do władzy w 1933 roku do wiary żydowskiej przyznawały się 134 osoby. W 1939 były to już tylko 62. Jedynie dwóch Żydów, którzy przeżyli faszystowski terror, powróciło do Stralsundu. Po II wojnie światowej Stralsund znajdował się w granicach radzieckiej strefy okupacyjnej. Polityka sowiecka próbowała odsunąć ludność od wpływów kościoła, m.in. poprzez rygorystyczne potępienie religii w wychowaniu szkolnym. W latach 1949–1989 odsetek protestantów wśród mieszkańców miasta spadł z 90% na około 20%. Obecnie około 75% ludności St