Tarnobrzeg – miasto w Polsce, na prawach powiatu, położone w województwie podkarpackim. Siedziba władz powiatu tarnobrzeskiego w latach 1867–1975 oraz od 1999. Siedziba władz województwa tarnobrzeskiego w latach 1975–1998. W latach 1973–1976 miasto było siedzibą gminy wiejskiej Tarnobrzeg. Do początku lat 90. XX wieku największy w Polsce ośrodek wydobycia i przetwórstwa siarki. Według danych GUS z 31 grudnia 2024 roku, Tarnobrzeg liczył 43 224 mieszkańców. Tarnobrzeg uzyskał lokację miejską w 1593 roku, ale nie została ona zrealizowana, ponowne nadanie praw miejskich przed 1681 rokiem. == Nazwa miasta == Nazwa Tarnobrzega nawiązuje do rodziny szlacheckiej, która ufundowała miasto – Tarnowskich. Nazwa Tarnobrzeg przeważyła nad innymi proponowanymi nazwami: „Tarnodwór”, „Nowo Dwór” czy „Nowy Tarnów”. W czasach PRL, w ramach deburżuaizacji próbowano przeforsować fałszywą tezę, iż nazwa Tarnobrzeg związana jest z tarniną, która porastała brzeg Wisły. Teza ta nie miała żadnego uzasadnienia logicznego i była próbą przekłamania historii. Fakt pochodzenia nazwy Tarnobrzeg od rodu Tarnowskich, jest w tym momencie bezsporny. Podobne nazwy nosiły inne miasta założone przez rodzinę Tarnowskich, np.: Tarnogród, Tarnopol. Sam Tarnobrzeg miał zastąpić Tarnowskim utracony wcześniej Tarnów. Nazwa użyta w akcie lokacyjnym („Tarnobrzeg”) nie przyjęła się wśród mieszkańców. Miasto założone na prawie magdeburskim było de facto przysiółkiem magnackiej siedziby Tarnowskich – Dzikowa. Znacznie starsza, ludniejsza i ważniejsza administracyjnie była też inna pobliska osada – Miechocin. Aż do XX wieku to te dwie nazwy przeważają w powszechnym użyciu zamiast nazwy Tarnobrzeg. Obraz z sanktuarium tarnobrzeskiego nosi nazwę Matki Bożej Dzikowskiej, konfederacja zawiązana w Tarnobrzegu określana jest jako dzikowska, a zjazd Stronnictwa Demokratycznego z 1927 roku nosi nazwę dzikowskiego. Początkowo znacznie ludniejszy i spełniający ważne funkcje administracyjne był Miechocin. W czasach piastowskich był siedzibą najmniejszej podstawowej jednostki administracyjnej – opola. Kościół w Miechocinie był siedzibą archidekanatu i aż do 1922 roku był siedzibą jedynej parafii tarnobrzeskiej. Miasto z nazwy „Tarnobrzeg” funkcjonuje w powszechnej świadomości i jako jednostka administracyjna dopiero od XIX wieku. Wtedy to stało się siedzibą powiatu oraz powstała stacja kolejowa – Tarnobrzeg. W 1918 roku powstałe samozwańcze państwo nosiło nazwę Republiki Tarnobrzeskiej. Odrodzona II Rzeczpospolita pozostawiła Tarnobrzeg siedzibą powiatu. Po odkryciu siarki w pobliskich Machowie, Jeziórku i Grębowie, Tarnobrzeg szybko się rozwijał oraz stał się siedzibą województwa, które nosiło nazwę tarnobrzeskiego. Nawet Matka Boża Dzikowska zaczyna być nazywana Matką Bożą Tarnobrzeską. Tarnobrzeg jest jednym z większych obszarowo miast, a jego granice sięgają Sandomierza. Odległość od południowych do północnych granic miasta to ok. 20 km. Nazwa Tarnobrzeg, początkowo ograniczona do pl. Bartosza Głowackiego, zdecydowanie wyparła inne historyczne odrębne jednostki takie jak Zakrzów, Dzików, Machów, Wielowieś, Miechocin, Sielec, Podłęże, Sobów, Mokrzyszów. Wszystkie one są teraz integralną częścią rozszerzonego administracyjnie miasta. Tarnobrzeg w języku jidysz, דזיקאוו, czyli Żikew, przez Żydów utożsamiany był z Dzikowem. W Tarnobrzegu obowiązywał zakaz osiedlania się Żydów, więc zamieszkiwali oni w pobliskim Dzikowie; gdy zakaz uchylono, przeprowadzali się oni do miasta, przenosząc jednocześnie nazwę swej poprzedniej siedziby na Tarnobrzeg. == Geografia == Tarnobrzeg leży na prawym brzegu Wisły, w południowo-wschodniej części Polski, w Kotlinie Sandomierskiej na pograniczu Równiny Tarnobrzeskiej i Niziny Nadwiślańskiej. Jest to najdalej na północ wysunięte miasto regionu karpackiego. Dominują gleby bielicowe, na terenach nabrzeżnych mady rzeczne oraz piaszczyste brzegi. Dużo gruntów zostało zalesionych. W rejonie Tarnobrzega jest wiele lasów wchodzących w skład Puszczy Sandomierskiej. Głównymi drzewami są: sosna zwyczajna, dąb szypułkowy, olsza czarna, buk i brzoza. Administracyjnie graniczy bezpośrednio z Sandomierzem i województwem świętokrzyskim. Historycznie położony jest w Małopolsce. Leżał w ziemi sandomierskiej. W wyniku rozbiorów związany z Galicją. Przynależność tę zachowano w II Rzeczypospolitej, w tym czasie administracyjnie przynależał do województwa lwowskiego. Stan ten utrzymuje się do dziś i Tarnobrzeg związany jest administracyjnie z województwem ze stolicą w Rzeszowie (tj. pozostałą przy Polsce częścią województwa lwowskiego). Do dawnego województwa sandomierskiego nawiązywało województwo tarnobrzeskie z lat 1976–1999. Do terenu dawnej ziemi sandomierskiej nawiązuje też zasięg rzymskokatolickiej diecezji sandomierskiej. == Historia == Założony w 1593 roku przez Tarnowskich, był ośrodkiem handlu i rzemiosła. Znany jako ośrodek kultu maryjnego. Zniszczony w czasie najazdu szwedzkiego podupadł i rozwinął się ponownie dopiero po II wojnie światowej. Wtedy to stał się centrum Tarnobrzeskiego Zagłębia Siarkowego oraz wykształconego na nim Tarnobrzeskiego Okręgu Przemysłowego. Obecnie kopalnia została zasypana i zabezpieczona, a zakłady przemysłowe są w fazie likwidacji, częściowo zamienione na specjalną strefę ekonomiczną. Natomiast w miejscu dawnego zagłębia utworzono Jezioro Tarnobrzeskie. === Kalendarium === ok. 1000 – osady w Miechocinie i Wielowsi, Miechocin siedzibą opola – najmniejszej jednostki administracyjnej w czasach piastowskich, pierwsza chrześcijańska drewniana kaplica w Miechocinie ok. 1132 – parafia katolicka w Miechocinie ok. 1160 – budowa pierwszego murowanego kościoła Marii Magdaleny w Miechocinie na miejscu dawnej drewnianej kaplicy 1215 – powstała katolicka parafia w Wielowsi 1218 – pielgrzymka do Wielowsi bł. Czesława i św. Jacka Odrowąża 1241 – najazd tatarski, zniszczenie Miechocina 1349 – Rafał Tarnowski (zm. 1372 lub 1373) wziął za żonę dziedziczkę Wielowsi, Dzierżkę, powstanie rodu Tarnowskich linii wielowiejsko-dzikowskiej ściśle związanej z obszarem współcześnie utożsamianym z Tarnobrzegiem 1376 – najazd Litwinów i Rusinów, spustoszenie terenów osadniczych Puszczy Sandomierskiej w tym Miechocina XIV wiek – budowa pierwszego warownego zamku w Dzikowie 1440 – pobyt Jana Długosza w Miechocinie 1502 – król Aleksander Jagiellończyk wyznaczył Miechocin jako punkt zborny pospolitego ruszenia ziemi sandomierskiej na wojnę z Tatarami początek XVI wieku – reformacja, przejęcie kościoła miechocińskiego przez kalwinów 1522 – Andrzej Ossoliński sprzedał Janowi Spytkowi Tarnowskiemu zamek dzikowski 1542 – czteromiesięczna wizyta króla Zygmunta Starego, królowej Bony wraz z dziećmi w posiadłościach Tarnowskich, w związku z krakowską epidemią „morowego powietrza” 28 maja 1593 – przywilej fundacyjny na prawie magdeburskim nadany został kasztelanowi sandomierskiemu Stanisławowi Tarnowskiemu przez króla Zygmunta III Wazę w Warszawie pierwsza ćwierć XVII w. – powstanie prawdopodobnie pierwszej drewnianej synagogi, początki intensywnego osadnictwa żydowskiego ok. 1645 – budowa murowanego zamku w Dzikowie 1655 – potop szwedzki: zniszczenie osady przez Szwedów i pogrom Żydów 1657 – spustoszenie miasta przez Kozaków i Siedmiogrodzian 1660 – 1664 – odbudowa miasta 1676 – kontrreformacja, fundacja kościoła, sprowadzenie dominikanów 1678 – cudowny obraz z dworu w Dzikowie przeniesiony został do kościoła dominikańskiego 14 kwietnia 1681 – potwierdzenie lokacji miasta przez Jana III Sobieskiego, pierwsze rozszerzenie granic miasta, przyłączenie wsi Dzików 1688 – podniesienie rangi klasztoru dominikańskiego do rzędu klasztorów przeorskich 1693 – początek budowy murowanego zespołu klasztornego dominikanów i kościoła początek XVIII wieku – klęski żywiołowe, epidemie, pożary, zniszczenia: pożary miasta (1703, 1709), dżuma (1708), przemarsze wojsk saskich, rosyjskich, powódź (1713), wielka susza, klęska głodu (1714), epidemie i zarazy (1715–1720) 5 listopada 1734 – konfederacja dzikowska w obronie króla Stanisława Leszczyńskiego 1735 – początek budowy synagogi żydowskiej 1768 – splądrowanie zamku dzikowskiego przez zwolenników króla i Rosji 1772 – I rozbiór Polski, Tarnobrzeg pod zaborem austriackim (jako część Królestwa Galicji) 1786 – Dzików ponownie samodzielną jednostką administracyjną 1809 – spustoszenie zamku dzikowskiego przez Austriaków podczas wojny polsko-austriackiej 1815 – wielkie powodzie w Wielowsi 1855 – Tarnobrzeg siedzibą powiatu 1861 – powstanie zakonu dominikanek w Wielowsi, działalność Kolumby Białeckiej (zm. 1887) 5/6 czerwca 1862 – wielki pożar miasta 1862 – 1870 – budowa murowanej synagogi 1863 – z Dzikowa wyruszył oddział płka Zygmunta Jordana, by przekroczyć granicę Królestwa Polskiego i wziąć udział w powstaniu styczniowym; 20 czerwca tarnobrzeżanie biorą udział w bitwie pod Komorowem 1864 – pierwsza szkoła w mieście, fundacja pierwszego szpitala 1867 – siedziba starostwa tarnobrzeskiego, wyodrębnienie z Tarnobrzega Dzikowa jako osobnej gminy wiejskiej, założenie stacji telegraficznej 1870 – budowa browaru 1879 – powódź 1887 – połączenie kolejowe trasy Dębica – Rozwadów 1888 – wielki pożar, prawie doszczętne zniszczenie miasta 1889 – założenie czytelni miejskiej z inicjatywy Antoniego Surowieckiego, utworzenie Towarzystwa Oświaty Ludowej 1894 – fundacja szpitala publicznego im. Zofii z Zamoyskich Tarnowskiej (funkcjonuje do dziś) 1898 – 50. rocznica zniesienia pańszczyzny w zaborze austriackim, wielka inscenizacja bitwy racławickiej 8 września 1904 – pierwsza koronacja obrazu Matki Bożej Dzikowskiej, odsłonięcie pomnika Bartosza Głowackiego 1909 – powstanie Cesarsko-Królewskiej Wyższej Szkoły Realnej 1913 – budowa dworca kolejowego 1914 – powstaje wojskowe lotnisko 1915 – duże zniszczenia miasta w wyniku ofensywy armii carskiej październik 1918 – wycofanie się wojsk austriacko-węgierskich, podporządkowanie się Polskiej Komisji Likwidacyjnej w Krakowie 6 listopada 1918 – wystąpienia chłopskie, których skutkiem było powstanie