# Toronto – Encyklopedyczny profil ## Overview Toronto (wym. /təˈrɒn.toʊ/) jest największym miastem Kanady pod względem liczby ludności oraz stolicą prowincji Ontario. Położone na północno‑zachodnim brzegu jeziora Ontario, miasto pełni rolę kraju w sferze gospodarczej, finansowej, kulturalnej i edukacyjnej. Według spisu z 2021 roku w samym Toronto mieszkało około 3,3 miliona osób, a w aglomeracji Greater Toronto Area (GTA) ponad 6,2 miliona. ## History ### Early settlement and Indigenous roots Nazwa „Toronto” wywodzi się z języka Huronów i najprawdopodobniej oznacza „miejsce spotkań”. Przez teren przyszłego miasta prowadził indiański szlak handlowy między jeziorami Ontario i Huron. Pierwszy Europejczyk, Étienne Brûlé, przeszedł szlak w 1615 roku. ### French and British era Wczesnym XVIII wieku Francuzi założyli faktorię handlową (1720‑1730), a później ufortyfikowany Fort Rouillé (1750‑1751). Fort został spalony przez Francuzów w 1759 podczas odwrotu przed Brytyjczykami w wojnie siedmioletniej. Po podboju Kanady przez Brytyjczyków w 1760 obszar pozostał rzadko zamieszkany przez Indian i nielicznych handlarzy. Dopiero po rewolucji amerykańskiej napływ Lojalistów przyczynił się do utworzenia prowincji Górna Kanada w 1791. Brytyjski gubernator John Simcoe postanowił uczynić z Toronto stolicę prowincji. W 1793 rozkazał wytyczyć miasto, nadając mu nazwę **York** (od imienia sir George Yonge’a, sekretarza wojny). Ulica Yonge, wytyczona w 1796, stała się główną arterią miasta i jest uznawana za najdłuższą ulicę świata. W 1812 roku York liczył jedynie około 700 mieszkańców, ale pełnił funkcję centrum rządowego. Podczas wojny brytyjsko‑amerykańskiej w 1813 miasto było dwukrotnie splądrowane przez wojska amerykańskie. ### Incorporation and growth W 1834 roku, przy populacji około 9 000, York uzyskał prawa miejskie i zmieniono jego nazwę na **Toronto**. Pierwszym burmistrzem został William Lyon Mackenzie. W 1827 roku rozpoczęło działalność King’s College, które w 1850 przekształciło się w University of Toronto. Drugi kwartał XIX wieku przyniósł szybki rozwój przemysłu, kolei i imigracji, głównie z Wielkiej Brytanii i Irlandii. W 1867 Toronto stało się jednym z głównych ośrodków nowo utworzonego Dominion Kanady. ### 20th‑century milestones - **1954** – otarcie pierwszej linii metra (Yonge – University). - **1967** – powstanie dzielnicy miejskiej Metropolitan Toronto (obecnie jednolite miasto po reformie 1998). - **1976** – ukończenie Wieży CN (553,3 m), wówczas najwyższej wolnostojącej konstrukcji na świecie. - **1988** – gospodarz Mistrzostw Świata w łyniarstwie (Calgary) oraz Expo 86 w Vancouver – Toronto wykorzystało okazję do promocji swojej oferty kulturalnej. - **2003** – wybuch epidemii SARS, która miała znaczący wpływ na służbę zdrowia i turystykę. - **2015** – gospodarstwo Igrzysk Panamerykańskich. ## Geography and Climate Toronto zajmuje powierzchnię około 630 km². Średnia wysokość nad poziomem morza wynosi 76 m. Klimat jest kontynentalny wilgotny (Dfb według klasyfikacji Köppena): zimy są zimne i śnieżne, lata ciepłe i wilgotne. Średnia temperatura stycznia wynosi około –5 °C, lipca – 22 °C. ## Demographics Według danych z 2021 roku: - **Liczba mieszkańców miasta**: 3 300 000 - **Liczba mieszkańców GTA**: 6 202 225 - **Struktura etniczna**: ponad 150 grup etnicznych; miasto uznane przez ONZ za „World’s Most Multicultural City” (2001). - **Język ojczysty**: angielski – ok. 52 % populacji. - **Imigranci**: ponad 50 % mieszkańców urodziło się poza Kanadą (drugie miejsce na świecie po Miami). - **Polonia**: według Statystyki Kanady 266 700 osób (2011); nieoficjalne szacunki podwajają tę liczbę. - **Język polski**: 79 875 osób mówi po polsku w domu. ## Economy Toronto jest finansowym sercem Kanady: - Giełda papierów wartościowych TSX (Toronto Stock Exchange) – jedna z największych na świecie pod względem kapitalizacji. - Siedziba pięciu największych kanadyjskich banków (RBC, TD, Scotiabank, BMO, CIBC). - Rozwinięty sektor technologiczny, filmowy (Hollywood Północny), biotechnologiczny i usługowy. - PKB metropolii przekracza 400 mld CAD, co stanowi około 20 % PKB całej Kanady. ## Culture and Arts - **Muzea i galerie**: Royal Ontario Museum (ROM), Art Gallery of Ontario (AGO), Ontario Science Centre, Muzeum Sztuki Współczesnej MOCA Toronto. - **Teatry**: Mirvish Productions, Canadian Stage, Harbourfront Centre. - **Festiwale**: Toronto International Film Festival (TIFF), Caribana, Pride Toronto, Canadian National Exhibition (CNE). - **Scena muzyczna**: różnorodność od indie rocku po hip‑hop; miejscowi artyści tacy jak Drake, The Weeknd, Justin Bieber (chociaż urodził się w London, rozwijał karierę w Toronto). - **Literatura**: Margaret Atwood, Michael Ondaatje, Robertson Davies – wszyscy związani z miastem. ## Education Toronto jest jednym z najważniejszych ośrodków akademickich w Ameryce Północnej: - **University of Toronto** – ciągle rankingowa wśród top 20 uniwersytetów świata. - **York University**, **Ryerson University** (obecnie Toronto Metropolitan University), **OCAD University**. - Liczne kolegia techniczne i szkoły zawodowe (Seneca, Humber, George Brown). ## Sports Toronto posiada profesjonalne drużyny w niemal wszystkich głównych ligach północnoamerykańskich: - **Hokej na lodzie**: Toronto Maple Leafs (NHL), Toronto Marlies (AHL). - **Koszykówka**: Toronto Raptors (NBA) – mistrzowie NBA 2019. - **Baseball**: Toronto Blue Jays (MLB). - **Futbol amerykański**: Toronto Argonauts (CFL). - **Lacrosse**: Toronto Rock (NLL). - **Piłka nożna**: Toronto FC (MLS). Dodatkowo miasto regularnie goszczy duże wydarzenia sportowe, w tym Igrzyska Panamerykańskie 2015 oraz finały Pucharu Stanleya. ## Green Spaces and Environment Mimo miejskiego charakteru Toronto jest jedną z najzieloniejszych metropolii świata: - Prawie 1/5 powierzchni miasta to tereny zielone (parki, rezerwaty, pola golfowe). - **Rouge Valley Park** – największy obszar chroniony wewnątrz granic metropolii (≈5 000 ha). - Średnio 10 drzew na mieszkańca. - Liczne ścieżki rowerowe, szlaki pieszych i programy zrównoważonego rozwoju (TransformTO). ## Transportation - **Transport publiczny**: Toronto Transit Commission (TTS) – metro, autobusy, tramwaje. - **Komuter rail**: GO Transit łączy Toronto z okolicznymi miastami. - **Lotniska**: Toronto Pearson International Airport (YYZ) – największe lotnisko w Kanadzie; Billy Bishop Toronto City Airport (YTZ) położone na wyspach. - **Drogi**: autostrady 401, 400, 404, QEW oraz międzynarodowa trasa okrężna 407 ETR. ## International Relations Miasta partnerskie (siostrzane): - Chicago, Stany Zjednoczone (1991) - Chongqing, ChRL (1986) - Frankfurt nad Menem, Niemcy (1989) - Mediolan, Włochy (2003) Miasta zaprzyjaźnione: - Ho Chi Minh, Wietnam (2006) - Kijów, Ukraina (1991) - Quito, Ekwador (2006) - Rio de Janeiro, Brazylia (2015) ## Notable People - **Drake** (Aubrey Drake Graham) – raper, śpiewak, aktor; globalny ikona muzyczna. - **Jim Carrey** – aktor i komik, urodzony w Newmarket, wychowany w Toronto. - **Margaret Atwood** – pisałka, autorka „Opowieści podręcznej”. - **Christopher Plummer** – laureat Oscara, aktor teatralny i filmowy. - **Wayne Gretzky** – choć urodzony w Brantford, rozwijał karierę hokejową w Toronto (Maple Leafs). - **Michael Bublé** – piosenkarz, często związany z torontowską sceną muzyczną. - **David Cronenberg** – reżyser filmu, pionier body horroru. - **Rachel McAdams** – aktorka znana z „Notatnika” i „Sherlock Holmes”. ## Interesting Facts - Toronto jest uznawane przez ONZ za „Najbardziej wieloetniczne miasto świata” (ponad 150 grup etnicznych). - Blisko 1/5 powierzchni miasta to tereny zielone, podczas gdy średnia dla kontynentu wynosi 1/20. - Ulica Yonge jest najdłuższą ulicą świata – rozciąga się ponad 1 800 km od jeziora Ontario do granicy z prowincją Québec. - Wieża CN była najwyższą wolnostojącą konstrukcją na świecie do 2007 roku. - W 2003 roku Toronto miało 65 morderstw, podczas gdy Chicago o podobnej liczbie mieszkańców miało 590. - Ponad 50 % mieszkańców Toronto jest imigrantami. - Średnio 10 drzew przypada na jednego mieszkańca. - Miasto posiada ponad 1500 parków i ponad 8 000 ha terenów zielonych. ## References *(Źródła: artykuł Wikipedia „Toronto”, oficjalne statystyki miasta Toronto, dane Statystyki Kanady, raporty ONZ oraz źródła kulturalne i sportowe.)*