# Toruń ## Informacje podstawowe Toruń to miasto na prawach powiatu w północnej Polsce, siedziba województwa kujawsko-pomorskiego. Jego historyczna centrum, Zespół Staromiejski, jest uznawany za UNESCO. Miasto jest również miejscem urodzenia Mikołaja Kopernika. ## Historia ### Czasy najdawniejsze Pierwsi ludzie na terenie dzisiejszego Torunia pojawili się ok. XI tysiąclecia p.n.e. Przybyli tutaj poszukując reniferów, stanowiących ich główne pożywienie. Renifery zabijano również w celu pozyskania z nich kości i skóry. Na Rudaku odnaleziono skupiska narzędzi krzemiennych, półwytworów i materiału odpadowego. Nowe grupy ludzi przybyły ok. VIII stulecia p.n.e. Osady wznoszono nad Wisłą lub jeziorami. Nowi przybysze wyrabiali narzędzia z drewna i krzemieni oraz zajmowali się rybołówstwem. W okresie epoki żelaza na terenie Torunia istniało osadnictwo kultury łużyckiej w miejscu zamku krzyżackiego i prezbiterium kościoła św. św. Janów. W VII wieku n.e. w okolicach Torunia zamieszkały ludy słowiańskie. ### W państwie krzyżackim (1233–1454) Toruń był jednym z najstarszych miast Polski (prawa miejskie uzyskał w 1232 roku). W czasach Rzeczypospolitej Obojga Narodów Toruń był jednym z najbogatszych i zarazem jednym z czterech największych miast Królestwa Polskiego, miastem królewskim i hanzeatyckim, które uzyskało w 1365 roku prawo składu; miastem mającym autonomiczne uprawnienia polityczne, w tym m.in. prawo do czynnego uczestnictwa w akcie wyboru króla. Obywatelstwo Torunia dawało przywilej do posiadania ziemi. Toruń to miejsce urodzenia Mikołaja Kopernika. ### W granicach Korony Królestwa Polskiego i I Rzeczypospolitej (1454–1793) Toruń został przyznany odrodzonej Polsce. 18 stycznia 1920 roku wojska niemieckie opuściły Toruń. Koloniści niemieccy z okresu zaborów Polski opuścili Toruń, a przybyli dodatkowi Polacy z ziem pozostawionych w granicach Niemiec. Miasto, będące siedzibą oddziałujących na całe Pomorze i Warmię polskich organizacji społecznych i naukowych, liczące w 1921 roku 37 356 mieszkańców, zostało stolicą województwa pomorskiego i zaczęło odzyskiwać dawną, przedrozbiorową pozycję. Powstały nowe zakłady pracy np. Zakłady Nawozów Fosforowych „Polchem” oraz gmachy użyteczności publicznej, takie jak: Dyrekcja Pomorskiej Kolei Państwowej, Komunalna Kasa Oszczędności (harmonika), Bank Rolny, Dyrekcja Lasów Państwowych, Ubezpieczalnia Społeczna, Dom Społeczny i inne. W 1933 roku w Toruniu rozpoczęła się produkcja „Gazety Toruńskiej”. Było to czołowe pismo polskie na Pomorzu Gdańskim. W tym samym roku powołano też Toruńskie Towarzystwo Pożyczkowe, będące instytucją finansowo-kredytową dla ludności polskiej. W 1874 roku zorganizowano Polską Wystawę Rolniczo-Przemysłową. Było to wydarzenie gospodarze propagujące polskich producentów i rolników. 16 grudnia 1875 roku w hotelu Pod Trzema Koronami powołano do życia Towarzystwo Naukowe w Toruniu. ### W Królestwie Prus (1793–1806) II rozbiór włączył Toruń w skład Królestwa Prus – Prus Zachodnich ze stolicą w Gdańsku. 24 stycznia 1793 roku około godz. 13 regiment gen. Wilhelma Friedricha Karla von Schwerina wkroczył do miasta. ### W Księstwie Warszawskim (1807–1815) Na mocy traktatu z Tylży 7 lipca 1807 roku Toruń znalazł się w Księstwie Warszawskim. W 1809 roku na pewien czas Toruń stał się stolicą Księstwa Warszawskiego, będąc miejscem rezydencji ewakuowanego z Warszawy rządu. W czerwcu 1812 roku kilka dni w mieście spędził Napoleon Bonaparte. W latach 1813–1815 Toruń znajdował się pod wojskową władzą rosyjską. Miasto było bronione przez wojska francuskie, polskie i bawarskie. Podczas wojny miasto popadło w ruinę. ### Okres zaboru pruskiego (1815–1920) Po przegranej Napoleona 22 września 1815 roku na mocy postanowień kongresu wiedeńskiego Toruń wrócił w granice Królestwa Prus (zaboru pruskiego). Po 1817 roku władze pruskie rozpoczęły budowę Twierdzy Toruń, która pod koniec wieku stała się jedną z największy twierdz w Europie. ### Powrót do Polski (1920–1939) Po I wojnie światowej w wyniku postanowień traktatu wersalskiego Toruń został przyznany odrodzonej Polsce. 18 stycznia 1920 roku wojska niemieckie opuściły Toruń. Koloniści niemieccy z okresu zaborów Polski opuścili Toruń, a przybyli dodatkowi Polacy z ziem pozostawionych w granicach Niemiec. Miasto, będące siedzibą oddziałujących na całe Pomorze i Warmię polskich organizacji społecznych i naukowych, liczące w 1921 roku 37 356 mieszkańców, zostało stolicą województwa pomorskiego i zaczęło odzyskiwać dawną, przedrozbiorową pozycję. Powstały nowe zakłady pracy np. Zakłady Nawozów Fosforowych „Polchem” oraz gmachy użyteczności publicznej, takie jak: Dyrekcja Pomorskiej Kolei Państwowej, Komunalna Kasa Oszczędności (harmonika), Bank Rolny, Dyrekcja Lasów Państwowych, Ubezpieczalnia Społeczna, Dom Społeczny i inne. W 1875 roku w Toruniu powstała Polska Wystawa Rolniczo-Przemysłowa. Było to wydarzenie gospodarze propagujące polskich producentów i rolników. 16 grudnia 1875 roku w hotelu Pod Trzema Koronami powołano do życia Towarzystwo Naukowe w Toruniu. ### II wojna światowa (1939–1945) 7 września 1939 roku do Torunia wkroczyły oddziały Wehrmachtu. Masowe aresztowania ludności polskiej zamieszkałej w Toruniu oraz w powiecie toruńskim odbyły się w dniach od 17 do 21 października 1939 roku. Więźniowie byli kierowani do Fortu VII, przekształconego w główne więzienie dla Polaków z Torunia i okolic. Łącznie uwięziono ok. 1200 osób. Polska ludność cywilna była mordowana przez samodzielny pluton egzekucyjny Einsatzkommando 16, powołane 12 września 1939 roku. W dniach od 28 października do (prawdopodobnie) 6 grudnia 1939 roku w podmiejskim lesie Barbarka Niemcy zamordowali ok. 600 Polaków. Do marca 1941 roku z Torunia wysiedlono ok. 5 tys. Polaków. Nieliczna ludność żydowska została wywieziona do Łodzi jesienią 1939 roku. Jednocześnie w Toruniu osiedliło się ok. 16 tys. Niemców (do 1944 roku). 1 lutego 1945 roku do Torunia wkroczyły oddziały wojsk radzieckich. ### Po 1989 roku W lipcu 1991 roku wojska sowieckie opuściły Toruń. W grudniu 1991 roku w mieście założono Radio Maryja, pierwszą polską rozgłośnię katolicką. 25 marca 1992 roku w Toruniu powołano diecezję toruńską. Rok później utworzono Wyższe Seminarium Duchowne. 16 września 1994 roku prezydent Rzeczypospolitej Polskiej Lech Wałęsa nadał Zespołowi Staromiejskiemu Torunia status pomnika historii. 4 grudnia 1997 roku Zespół Staromiejski Torunia wpisano na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. W 2025 roku prezydent Torunia Paweł Gulewski wydał pozwolenie na budowę wieżowca Sky CT o wysokości prawie 79 metrów.