# Siły Specjalnego Przeznaczenia (Specnaz) **Wojska / Siły Specjalnego Przeznaczenia** (ros. Войска / Силы специа́льного назначе́ния) – ogólne i popularne określenie sił specjalnych Związku Radzieckiego oraz współczesnej Federacji Rosyjskiej i innych państw byłego Układu Warszawskiego. Organizacyjną zwierzchność nad tymi formacjami w strukturach dawnych Sił Zbrojnych ZSRR pełnił VIII Zarząd Główny Zarządu Wywiadowczego Sztabu Generalnego. ## Etymologia Nazwa **Specnaz** (ros. Спецназ) stanowi skrót od słów specjalnoje naznaczienije, co dosłownie oznacza „specjalne przeznaczenie”. W Federacji Rosyjskiej termin ten służy jako synonim określenia jednostek specjalnych (czasti specjalnowo naznaczenija). Pododdziały i oddziały tego typu w strukturach SZ ZSRR nazywane były właśnie Specnaz, choć w przeszłości funkcjonowały też pod skrótem OsNaz. Siły podległe dawnemu KGB oraz Ministerstwu Spraw Wewnętrznych (MWD) miały natomiast skrótowiec Osnaz, wywodzący się od określenia „osobyje naznaczenije”, które było analogiczne do specyficznego naznaczenia wojskowego. ## Historia Jako określenie „Specnaz” na arenie międzynarodowej funkcjonuje przede wszystkim w odniesieniu do wojskowych sił specjalnych, które w strukturach organizacyjnych podlegały dawnemu radzieckiemu wywiadowi wojskowemu (GRU). Obecnie, w latach dwudziestych XXI wieku, obok GRU istnieją również odrębne wojskowe Siły Operacji Specjalnych (SSO). Pierwsze użycie tych jednostek w akcji miało miejsce podczas hiszpańskiej wojny domowej. Następnie Specnaz uczestniczył w działaniach zbrojnych okresu II wojny światowej, jednak jego największy rozwój nastąpił w latach 50. XX wieku. Według danych Wiktora Suworowa, siły Specnazu miały w szczytowym momencie swojego rozwoju składać się z 20 brygad (liczących około 700–1000 żołnierzy każda) oraz 41 samodzielnych kompanii, co dawało łącznie blisko 30 tysięcy żołnierzy. Każda z radzieckich flot, armii oraz frontów dysponowała własnymi oddziałami komandosów. W okresie zimnej wojny doradcy z ramienia Specnazu wspierali ruchy niepodległościowe i antyimperialne w dawnych koloniach państw Zachodu, niekiedy angażując się bezpośrednio w zbrojne starcia. Najbardziej mrocznym i krwawym epizodem w historii formacji była radziecka interwencja w Afganistanie, gdzie jej żołnierze zyskali reputację wojowników o niezwykłej odwadze i sprawności taktycznej, obnażając jednocześnie skrajne okrucieństwo wobec przeciwnika. ## Upadek i transformacja po 1991 roku Po rozpadzie Związku Radzieckiego siły Specnazu doświadczyły poważnego kryzysu, o czym jaskrawym świadectwem były dotkliwe porażki poniesione podczas pierwszej wojny czeczeńskiej. Rolę elitarnych formacji specjalnych przejęły wówczas oddziały podporządkowane Federalnej Służbie Bezpieczeństwa (FSB), mianowicie legendarny oddział „Alfa”, „Wympieł” oraz „Zenit”. Choć formalnie nie stanowią one już struktury Specnazu, znaczna większość ich żołnierzy wywodzi się z dawnych szeregów tej formacji. Podobnie oddziały specjalne Ministerstwa Spraw Wewnętrznych (MWD) chętnie określają się mianem Specnazu. Do najsłynniejszych z nich należy jednostka **Witiaź**, obecnie zawierająca w skład Rosyjskiej Gwardii Narodowej (Rosgwardii). ## Jednostka Witiaź – elitarny przeciwterorystyczny rezerwuar Witiaź powstał około 1978 roku z inicjatywy płk. Lisiuka jako niewielki pluton, przekształcony następnie w kompanię o numerze taktycznym 9 (obecnie 604). Powstał on z myślą o planowanych Igrzyskach Olimpijskich w Moskwie, aby zapewnić merytoryczną i taktyczną odpowiedź na zagrożenie terrorystyczne. Nieoficjalnie tworzenie tej struktury miało również na celu ukrycie istnienia ściśle tajnej jednostki KGB oznaczonej literą „A”, która została powołana do zwalczania nowoczesnego terroryzmu miejskiego, skupiającego się na uwalnianiu zakładników z rąk porywaczy. Ponieważ przez wiele lat Rosjanie nie prowadzili oficjalnej wymiany szkoleniowej w tej dziedzinie z państwami NATO, informacje o taktyce, sprzęcie i organizacji zachodnich elity (takiej jak niemiecka GSG 9) pozyskiwano metodami wywiadowczymi. Rosyjskie komandosi cechuje ogromna determinacja, profesjonalizm oraz osobiste poświęcenie, co rodzimi analitycy porównują często do doświadczenia izraelskiego czy francuskiego w obszarze walki ze skrajną przestępczością i terroryzmem. Obraz ten ugruntował się dzięki tragicznym wydarzeniom, takim jak akcja ratownicza w Biesłanie, gdzie jeden z operatorów oddał życie, ochraniając dzieci przed wybuchem granatu. Rosyjskie formacje należą obecnie do nielicznej grupy elitarnej na świecie, która posiada praktyczne doświadczenie w prowadzeniu operacji szturmowych na duże obiekty z dużą liczbą zakładników. ## Współczesna struktura i Kompleks Specjalnego Przeznaczenia W dzisiejszych strukturach Federalnej Służby Bezpieczeństwa (FSB) funkcjonuje podmiot nazwany **Centrum Specjalnego Przeznaczenia (CSN)**. Został on zbudowany wokół dwóch głównych zarządów operacyjnych: * **Zarząd „A”** – specjalizujący się w działaniach uwalniania zakładników; * **Zarząd „W”** – służący jako formacja wielozadaniowa do działań bezpośrednich. Powyższe jednostki korzystają ze wspólnych struktur dowodzenia, planowania operacyjnego oraz zaplecza logistycznego. Ze względu na poufny charakter ich działalności, szczegółowe i w pełni weryfikowalne informacje na temat ich obecnych potencjałów bojowych są trudno dostępne. Służba Wywiadu Zagranicznego (SWR RF) dysponuje również własną siłą tego typu, określaną potocznie mianem „Zasłon”. Dodatkowo, w strukturach związanych ze środowiskiem wodnym, wyróżnia się oddziały specjalne operacyjno-ratownicze pod wodzą specjalistów OMRP oraz jednostki zajmujące się zwalczaniem zagrożeń podwodnych (PDSS). ## Kontrowersje i brutalność szkoleń Działalność i metody pracy formacji Specnaz są przedmiotem ożywionych debat międzynarodowych. Liczne przeprowadzone operacje ratunkowe, charakteryzujące się ekstremalnym stopniem trudności, bardzo często kończyły się tragicznymi stratami wśród samych zakładników. Z tego powodu surowo ocenia się operacje takie jak atak na Budionnowsk, szturm na moskiewski teatr na Dubrownie czy tragiczne wydarzenia w szkole w Biesłanie. Proces przygotowań do pełnienia służby w strukturach sił specjalnych wiąże się z ogromnym wysiłkiem psychofizycznym. Żołnierze poddawani są m.in. brutalnym treningom wytrzymałościowym, podczas których doświadczają tortur fizycznych, aby w warunkach rzeczywistych nauczyć się panować nad bólem w razie pojmania przez przeciwnika. ## Związki taktyczne i oddziały W strukturach dawnego Związku Radzieckiego oraz współczesnej Federacji Rosyjskiej wyróżnia się następujące główne pododdziały sił specjalnych: * **Specnaz** – ogólne określenie na wojskowe siły specjalne SZ ZSRR (z naciskiem na działania zwiadowcze i dywersyjne); * **Osnaz** – siły specjalne i przeciwterorystyczne podległe dawnemu KGB oraz MWD; * **Witiaź** – elitarne centrum specjalnego przeznaczenia (obecnie w Rosgwardii); * **Alfa, Wympieł, Zenit** – najsłynniejsze formacje specjalne FSB; * **OMSN / OMON** – powracające w dyskusjach siły specjalne do działań w reżimie tłumienia zamieszek; * **SSO** – współczesne Wojskowe Siły Operacji Specjalnych; * **Zasłon** – jednostki specjalne Służby Wywiadu Zagranicznego (SWR). ## Bibliografia * Marek Depczyński: *Rosyjskie siły zbrojne: od Milutina do Putina*. Warszawa: Bellona SA, 2015. ISBN 978-83-11-13505-5. * Tomasz Grabowski: *Rosyjska siła. Siły Zbrojne i główne problemy polityki obronnej Federacji Rosyjskiej w latach 1991-2010*. Częstochowa: Instytut Geopolityki, 2011. ISBN 978-83-61294-52-8.