# Tyr (Sur) - Historia i Dziedzictwo Fenicji Tyr (arab. صور, aram. ܣܘܪ, hebr. צוֹר, stgr. Τύρος), współcześnie Sur w Libanie, to starożytne miasto fenickie położone na wschodnim wybrzeżu Morza Śródziemnego. Jego historia sięga tysięcy lat, a wpływ na rozwój kultury i handlu w regionie Morza Śródziemnego był ogromny. Miasto jest wpisane na Listę światowego dziedzictwa UNESCO. ## Historia Tyru ### Starożytność Najstarsze ślady osadnictwa w Tyrze datuje się na około 1500 p.n.e., choć tradycja, przekazywana przez Herodota, mówi o założeniu miasta około 2750 p.n.e. Miasto pierwotnie znajdowało się na wyspie przybrzeżnej i prawdopodobnie było kolonią Sydonu. W XIV wieku p.n.e. Tyr jest wzmiankowany w egipskich źródłach jako posiadłość egipska. Zyskał niezależność, gdy osłabły wpływy egipskie w Fenicji. Listy z Tell el-Amarna wymieniają Tyr wśród miast Kanaanu. Tyr był ważnym ośrodkiem religijnym, gdzie czczono Baala i Melkarta. Słynął z produkcji purpury tyryjskiej, barwnika uzyskiwanego z murexów. Fenicja zawdzięcza swoją nazwę temu barwnikowi, który w starożytności był symbolem władzy i luksusu. Legenda głosi, że purpurę wynaleziono właśnie w Tyrze. Od panowania króla Hirama, Tyr stał się głównym ośrodkiem politycznym i gospodarczym Fenicji. Utrzymywał kontakty handlowe z odległymi regionami, m.in. z Tarszisz i Damaszkiem. Tyryjscy żeglarze zakładali faktorie handlowe na wyspach Morza Egejskiego, Cyprze, w Afryce Północnej, na Sycylii i Korsyce. Najważniejszą kolonią Tyru była Kartagina, założona około 814 p.n.e. Antyczny Tyr składał się z dwóch części: fortecy na stałym lądzie („Stary Tyr”) i miasta na skalistej wyspie oddalonej o 800 metrów od brzegu. Miasto było oblegane przez Asyryjczyków, a później płaciło daninę Asyrii. Nabuchodonozor II również nie zdołał go zdobyć po trzynastoletnim oblężeniu (586–573 p.n.e.). W 332 p.n.e. Tyr został zdobyty przez Aleksandra Macedońskiego po długim oblężeniu, podczas którego zbudowano groblę łączącą wyspę ze stałym lądem. Po podboju Aleksandra, znaczenie polityczne Tyru osłabło. W okresie hellenistycznym Tyr znajdował się pod władzą Ptolemeuszy i Seleucydów, a od 64 p.n.e. pod panowaniem Rzymu. W czasach rzymskich miasto pozostało ważnym ośrodkiem produkcyjnym. W czasie swojej działalności, Tyr odwiedził Jezus Chrystus, a mieszkańcy okolicznych terenów udawali się do Palestyny, aby słuchać jego nauk. Po śmierci Szczepana powstała tu wspólnota wczesnochrześcijańska, a Paweł z Tarsu spędził w Tyrze tydzień podczas swojej trzeciej podróży misyjnej. ### Średniowiecze W 638 roku Tyr został zajęty przez Arabów. W czasie krucjat zdobyli go krzyżowcy, i w latach 1124–1291 był pod ich panowaniem, jako jedno z najważniejszych miast Królestwa Jerozolimskiego. W 1291 roku miasto zostało odbite przez Mameluków. ### Nowożytność i współczesność Od XVI wieku Tyr należał do Imperium Osmańskiego i utracił swoje dawne znaczenie. Na początku XX wieku liczył jedynie 6000 mieszkańców. W 1984 roku Tyr został wpisany na Listę światowego dziedzictwa UNESCO, co podkreśla jego wyjątkową wartość historyczną i kulturową. ## Zabytki Tyru Na terenie Tyru zachowały się liczne zabytki z różnych okresów historycznych, w tym: * Starożytna nekropolia * Pozostałości katedry * Termy rzymskie * Rzymski hipodrom * Dwie ulice kolumnowe * Budynek widowiskowy ## Gospodarka Współcześnie Tyr jest ośrodkiem gospodarczym regionu, gdzie uprawia się drzewa cytrusowe, winorośl i oliwki. Miasto posiada połączenie kolejowe i drogowe z portem w Sydonie, co ułatwia handel i transport. ## Lista Królów Tyru * Abibaal (?) * Hiram I (969–936 p.n.e.) * Baalezer (935–919 p.n.e.) * Abdasztart (918–910 p.n.e.) * Etbaal I (887–856 p.n.e.) * Baalezer II (855–830 p.n.e.) * Mattan I (829–821 p.n.e.) * Pigmalion (820–774 p.n.e.) * Milkiram (przed 750 p.n.e.) * Etbaal II (750–740 p.n.e.) * Hiram II (739–730 / 736–729 p.n.e.) * Mattan II (730–729 p.n.e.) * Elulaios (729–694 / 728–692 p.n.e.) * Baal I (680–660 p.n.e.) * Etbaal III (591–573 p.n.e.) * Baal II (573–564 p.n.e.) * Maharbal (555–552 p.n.e.) * Hiram III (552–533/532 p.n.e.) * Hiram IV (?) * Mattan III (fl. 480 p.n.e.) * Abdasztart (359–349 p.n.e.) * Azemilk/Ozmilk (349–332 p.n.e.) Tyr, z bogatą historią i dziedzictwem, pozostaje ważnym miejscem na mapie Bliskiego Wschodu, świadectwem dawnej potęgi Fenicji.