Wilkowice (niem. Abtsdorf lub Wolfsdorf) – wieś w Polsce, położona na terenie Małopolski, w obecnym województwie śląskim, w powiecie bielskim, siedziba władz gminy Wilkowice. Dawniej wieś była siedzibą gminy Bystra-Wilkowice. Powierzchnia sołectwa w 2019 wynosiła 1750 ha, a liczba ludności 6650 osób, co daje gęstość zaludnienia równą 380 os./km². Wilkowice są siódmą największą wsią w województwie śląskim wg liczby ludności (2012). == Położenie == Wieś leży w dolinie rzeki Białej, na południe od Bramy Wilkowickiej, w północnej części Kotliny Żywieckiej u podnóży Beskidu Małego. Miejscowość jest częścią aglomeracji bielskiej. Miejscowość leży 71,5 km od Katowic, 93 km od Krakowa i 13 km od centrum Bielska-Białej. Współrzędne GPS wsi Wilkowice to (19.091111, 49.761667). == Geografia == === Ukształtowanie powierzchni === Na ukształtowanie powierzchni Wilkowic wpłynęły ruchy górotwórcze, w wyniku których powstał Beskid Mały, u podnóża którego leży obecna wieś. Miejscowość stromo opada od pasma Magurki Wilkowickiej na zachód ku Kotlinie Żywieckiej i Bramie Wilkowickiej. Najwyższym punktem na terenie wsi jest Magurka, zaś najniższym – okolice ul. Granicznej. Najwyżej położony punkt: 909 m n.p.m. Najniżej położony punkt: 380 m n.p.m. Średnia wysokość wsi: między 400–650 m n.p.m. Powierzchnia Wilkowic jest równa 1750 ha. Obszar ten pokrywają: tereny leśne: w 60% tereny zabudowane: w 25% tereny pozostałe: w 15% === Cieki wodne i zbiorniki === Na terenie sołectwa Wilkowice swe źródła biorą rzeki: Wilkówka, Skleniec, Zimnik, Mała Straconka (dopływ Straconki) i Wieśnik. Ponadto przez wieś przepływają Biała i Mesznianka. Na terenie Wilkowic znajdował się zbiornik retencyjny, będący wówczas jedynym tak dużym akwenem w całej Gminie Wilkowice. Jego budowę rozpoczęto w roku 2010, a zakończono po kilku latach. Wilkowicki projekt zbiornika małej retencji kosztował 7 mln złotych. Inwestorem obiektu był Śląski Zarząd Melioracji i Urządzeń Wodnych w Katowicach. Jego celem była ochrona położonych w dolinie Wilkówki zabudowań i zbiór wody w razie ewentualnej klęski żywiołowej. Po oddaniu zbiornika do użytku przez wiele lat nigdy do końca nie został on napełniony wodą. Pojawiały się głosy, że obiekt przecieka i ma wady konstrukcyjne. Po zawiadomieniu przez dyrektora Państwowego Gospodarstwa Wodnego Wody Polskie, Zarząd Zlewni w Katowicach, prokuratura w Bielsku-Białej wszczęła w tej sprawie 3 października 2018 roku śledztwo w sprawie niedopełnienia obowiązków lub przekroczenia uprawnień oraz narażenia Skarbu Państwa na szkodę wielkich rozmiarów. Śledztwo to ostatecznie zostało umorzone postanowieniem z dnia 25 września 2019 r. z powodu braku danych dostatecznie uzasadniających podejrzenie popełnienia czynu. W międzyczasie z powodu intensywnych opadów deszczu w nocy z 22 na 23 maja 2019 r. potok Wilkówka gwałtownie wezbrał i w krótkim czasie zapełnił zbiornik wodą. Woda szybciej wpływała do zbiornika niż z niego wypływała. Istniało realne zagrożenie, że woda przeleje się przez koronę zapory lub ta zostanie przerwana i woda zaleje niżej położone domy. Straż pożarna zmuszona była wypompowywać wodę ze zbiornika przy pomocy specjalistycznych pomp, konieczna była ewakuacja blisko stu mieszkańców. W wyniku tego Wojewódzki Inspektor Nadzoru Budowlanego w Katowicach podjął decyzję o rozebraniu zbiornika. wraz ze wszystkimi obiektami towarzyszącymi. Planowana rozbiórka powinna się była zakończyć uporządkowaniem terenu do 30 listopada 2021 r. Koszt rozbiórki wyceniono na 5,5 mln zł. == Integralne części wsi == == Historia == Pochodzenie nazwy wsi nie jest jednoznacznie potwierdzone. Żywiecki wójt Andrzej Komoniecki w swym „Dziejopisie Żywieckim” na początku XVIII w. notował: ...Wilkowice od potoka albo rzeki Wilkówka nazwanej, która płynie około tej góry Rogacz z miejsc pobliskich Wilkówek przezwanych, gdzie się wilcy niegdy mnożyli. A odtąd tę wieś Miemcy nazywają Wolfdorf, to jest Wilkowa Wieś albo Wilkowice, albo a Lupo, abbate ordinis Cistrciensis, który był zakładaczem kościoła wilkowskiego. Bardziej prawdopodobna jest tu druga wersja, gdyż Wilkowice prawdopodobnie założone zostały przez cystersów z Rud k. Raciborza w latach 1310–1320, kiedy to opatem był Baldwin przezywany Wilkiem. Po raz pierwszy wieś wzmiankowana została w łacińskim liście z 22 kwietnia 1364 jako Abbatisvilla (wieś opata), który wymienia również dwie inne posiadłości cystersów z Rud k. Raciborza, mianowicie Łodygowice (Ludovicivilla) i Pietrzykowice (Petrivilla). List ten był związany z zatargiem o dochody i podatki książęce między cystersami a księciem oświęcimskim Janem Scholastykiem, w wyniku którego doszło do najazdu księcia na te ziemie i ich złupienia. Powyższe trzy wsie mogły być przynajmniej częściowo osiedlone przez osadników niemieckich, lecz jedynie w Wilkowicach według szesnastowiecznych wizytacji biskupich mieszkańcy wciąż nie wszyscy mieszkańcy posługiwali się językiem polskim, pozostałe wsie były już wówczas w pełni polskojęzyczne, jednak jeszcze przed rozbiorami Polski Wilkowice także były już w pełni polskie pod względem ludności Po unii lubelskiej, latach 1569–1772, miejscowość była częścią województwa krakowskiego i stanowiła część prowincji małopolskiej. Dalsza historia Wilkowic to przerzucanie wsi z rąk do rąk, o czym świadczy litania nazwisk szlacheckich rodów, które były właścicielami Wilkowic: Komorowscy, Zbarascy, Wiśniowieccy, Warszyccy, Wielkopolscy, a po rozbiorach Polski Habsburgowie. Wilkowice przez lata wiele też wycierpiały. W czasie potopu szwedzkiego na granicy między Wilkowicami a Mikuszowicami Krakowskimi, nad potokiem Skleniec, 8 marca 1656 r. doszło do bitwy między oddziałem szwedzkim pod dowództwem hrabiego Wrzesowicza a broniącymi tzw. „mikuszowskich szańców” mieszkańcami żywiecczyzny. Po rozgromieniu żywczan Szwedzi spalili zarówno Wilkowice, jak i sąsiednie Mikuszowice. W wyniku I rozbioru Polski w 1772 miejscowość znalazła się w zaborze austriackim jako część Królestwa Galicji i Lodomerii (Galicji). Początkowo, w latach 1775–1782 należała do dystryktu Zator w obrębie cyrkułu wielickiego, następnie w latach 1782–1819 do cyrkułu myślenickiego, a później do cyrkułu wadowickiego. Około 1850 roku na życzenie Leonarda Wilskiego w Wilkowicach został wybudowany neoklasycystyczny dwór. W 1867 roku, po kolejnej reformie administracyjnej Galicji i zniesieniu cyrkułów, Wilkowice zostały włączone w skład powiatu bialskiego. W 1886 roku w Wilkowicach powstał przystanek kolei Wilkowice-Bystra. Według austriackiego spisu ludności z 1900, w 278 budynkach w Wilkowicach (gmina i „Gutsgebiete”, bez obecnego przysiółka Huciska) na obszarze 1394 hektarów mieszkało 2429 osób (gęstość zaludnienia 174,2 os./km²), z czego 2406 (99,1%) było katolikami, 21 (0,9%) wyznawcami judaizmu, 2417 (99,5%) było polsko- a 9 niemieckojęzycznymi. Po I wojnie światowej Wilkowice znalazły się w granicach II Rzeczypospolitej, w województwie krakowskim, w powiecie bialskim. W 1929 do Wilkowic przyłączono dotąd niezależną wieś Huciska. W 1934 utworzono gminę Bystra-Wilkowice. We wrześniu 1939 roku Wilkowice dostały się pod okupację niemiecką, a następnie zostały bezpośrednio przyłączone do Rzeszy Niemieckiej. W czasach okupacji hitlerowskiej wielu mieszkańców zostało przesiedlonych na Zamojszczyznę i Lubelszczyznę. W 1941 roku mieszkańcom Wilkowic groziło wysiedlenie przez administrację okupacyjną, innych zaś prześladowano, mordowano bądź wywożono na roboty do Rzeszy. Wtedy ówczesny proboszcz parafii św. Michała Archanioła w Wilkowicach ks. kan. Zbigniew Przeworski zawierzył parafię Najświętszemu Sercu Pana Jezusa, a do wysiedlenia nie doszło. Od tamtej pory co roku obchodzony jest w Wilkowicach drugi odpust ku czci Najświętszego Serca Pana Jezusa. 5 sierpnia 1944 roku oddział partyzantów Armii Ludowej z grupy Józefa Habdasa ps. „Kwaśny”, w sile siedmiu ludzi zatrzymał się w miejscowości na nocleg. Wskutek zdrady konfidenta, dom został otoczony przez hitlerowców. Doszło do walki. Po skończeniu się amunicji partyzanci pod osłoną nocy próbowali się przebić przez kordon niemiecki. Próba nie powiodła się. Tylko jeden partyzant zbiegł żywy. W styczniu 1945 roku Wilkowice zostały zajęte przez oddziały sowieckiej Armii Czerwonej, co zakończyło okres niemieckiej okupacji wsi. Tym nie mniej jeszcze przez ponad dwa miesiące front utrzymywał się zaledwie ok. 10 kilometrów od Wilkowic, a niedaleki Żywiec został wyzwolony dopiero 5 kwietnia. Od 1973 roku Wilkowice wraz ze wsiami Bystra i Meszna tworzą Gminę Wilkowice. W latach 1975–1998 miejscowość należała administracyjnie do województwa bielskiego. == Zmiany liczby ludności == == Komunikacja == Przez Wilkowice kursują autobusy PKS Bielsko-Biała do przystanku Wilkowice Granica oraz dalej do Pietrzykowic oraz Bielska-Białej (Żywiecka – Lwowska – Piłsudskiego – Wałowa – 3 Maja – dworzec PKS). Przez Wilkowice Sanatorium kursują również autobusy w kierunku Żywca, jak i do Bielska-Białej. Do Wilkowic Górnych kursuje także linia nr 2 z MZK Bielsko-Biała, którą można dojechać do centrum miasta (przystanek Dmowskiego/Urząd Miejski), a także w rejon Dworca PKS i PKP (przystanek 3 Maja/Dworzec). Na terenie miejscowości znajduje się stacja kolejowa Wilkowice Bystra. Stacja posiada 2 perony odjazdowe. Budynek dworca jest zaniedbany. == Przemysł == Na terenie Wilkowic, sąsiedniej Mesznej oraz Rybarzowic w latach 2010–2013 rozbudowywano specjalną strefę przemysłową, będącą częścią BOP-u i Bielskiej Specjalnej Strefy Ekonomicznej. Przez strefę przemysłową przebiega droga ekspresowa S1, a także ulica E. Kwiatkowskiego, ulica Furmaniec i ulica Wilkowska (Rybarzowice). Na terenie przemysłowym znajduje się ponad 12 przedsiębiorstw i magazynów. Do największych z nich należą Bulten Polska, Lenko S.A., Prosperplast sp z.o.o. i Eko-Wtór Jakubiec. == Edukacja == W Wilkowicach zgodnie z reformą edukacyjną z roku 2017, w miejscowości znajdują się: === Przedszkola === Przedszkole publiczne w Wilkowicach Niepubliczne Przedszkole „Mądra Sów