Bell UH-1 Iroquois (przydomek „Huey”) – wielozadaniowy amerykański śmigłowiec wojskowy, opracowany w latach 50. XX wieku przez firmę Bell Helicopter jako pierwszy amerykański śmigłowiec napędzany silnikiem turbinowym. Maszyna weszła do służby w 1959 roku i była szeroko wykorzystywana w czasie wojny wietnamskiej, stając się jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli tego konfliktu. Łącznie wyprodukowano około 16 tysięcy egzemplarzy w różnych wariantach, obejmujących wersje transportowe, medyczne i bojowe. == Historia == Bell UH-1 Iroquois został skonstruowany przez biuro Bell Helicopter. Prace projektowe rozpoczęto w 1955 roku, w tym samym roku armia amerykańska zaakceptowała nowy model oznaczony jako 204. Prototyp śmigłowca, oznaczony jako XH-40, odbył pierwszy lot 22 października 1956 roku. Po serii udanych prób zbudowano maszyny serii testowej, nazwane YH-40. Po zakończeniu badań i testów śmigłowiec został przyjęty na wyposażenie armii Stanów Zjednoczonych. Pierwsze egzemplarze, w wersji UH-1A (model 204), wyposażone były w silnik o mocy 860 KM i mogły przewozić sześciu pasażerów. Do jednostek US Army trafiły one w okresie od 30 czerwca 1959 do marca 1961 roku. UH-1A był pierwszym amerykańskim wojskowym śmigłowcem z napędem turbinowym, co stanowiło istotny przełom konstrukcyjny i pozwoliło uzyskać lepsze osiągi w porównaniu z wcześniejszymi konstrukcjami tłokowymi. Kolejne wersje UH-1 charakteryzowały się zwiększonym udźwigiem, większą pojemnością transportową i szerszym zakresem zastosowań bojowych, co przyczyniło się do ich szerokiego wykorzystania w działaniach wojskowych. == Wersje == UH-1 jest powszechnie kojarzony z wojną wietnamską, podczas której pełnił funkcje śmigłowca transportowego, wsparcia powietrznego oraz ewakuacji medycznej. W tym okresie nadano mu różne przydomki: Slick (wersja transportowa), Hog (wersja uzbrojona), Iroquois (wersja wielozadaniowa) oraz Dustoff (wersja MEDEVAC). Wersja UH-1B została wyposażona w mocniejszy silnik, co zwiększyło możliwości przewozu żołnierzy i ładunku. Kolejna odmiana, UH-1C, posiadała powiększony zbiornik paliwa, szersze łopaty wirnika nośnego oraz zmodyfikowany wirnik ogonowy o odwróconym profilu. Do armii amerykańskiej trafiło około 767 egzemplarzy tego wariantu. Równolegle rozwinięto nowy model – Bell 205 – który różnił się od wcześniejszych konstrukcji mocniejszym silnikiem (1100 KM) oraz wydłużonym kadłubem, umożliwiającym transport do 12 żołnierzy. W wersji UH-1D dostarczono armii Stanów Zjednoczonych 2201 egzemplarzy. Na UH-1 instalowano różne typy uzbrojenia w zależności od przeznaczenia. W wersjach transportowych UH-1D na burtach montowano karabiny maszynowe M-60D, natomiast w wariantach wsparcia ogniowego UH-1C stosowano zasobniki niekierowanych pocisków 70 mm oraz karabiny maszynowe M134 Minigun. Wersje wojskowe: XH-40 i YH-40 – prototypy. UH-1A – pierwszy model produkcyjny Bell 204, wyprodukowano 182 egzemplarzy. UH-1B – ulepszona wersja A, wyprodukowano 1014. UH-1C – wersji UH-1B brakowało mocy niezbędnej do przenoszenia broni i amunicji oraz nadążania z transportami, dlatego Bell zaprojektował kolejny wariant „Hueya”, UH-1C, przeznaczony wyłącznie do roli bojowej. Jest to UH-1B z ulepszonym silnikiem, zmodyfikowanymi łopatkami i głowicą wirnika dla lepszych osiągów w roli śmigłowca bojowego. Zbudowano 767 maszyn. UH-1D – początkowy model produkcyjny Bell 205 (wersja 204 z długim kadłubem). Zaprojektowany jako następca CH-34, który był wówczas w służbie armii amerykańskiej. Zbudowano 2008 sztuk, wiele później przekonwertowano do standardu UH-1H. UH-1E – wersja umożliwiająca start z okrętu desantowego: UH-1F – wersja transportowa dla USAF, wyposażona w silnik o mocy 1272 KM. UH-1H – wersja transportowa dla US Army, wyposażona w silnik o mocy 1400 KM. HH-1K – specjalny wariant SAR dla US Navy. TH-1L – wersja szkolna oparta na modelu HH-1K. UH-1M – modernizacja UH-1C z silnikiem Lycoming T53-L-13 o mocy 1400 KM (1000 kW). UH-1N Twin Huey – pierwszy model produkcyjny Bell 212, napędzany przez Pratt & Whitney Canada T400-CP-400. UH-1P – wariant UH-1F dla sił zbrojnych USAF do użytku w operacjach specjalnych, używane wyłącznie przez 20 Dywizjon Operacji Specjalnych USAF. EH-1U – 2 egzemplarze UH-1H zmodyfikowane dla pod walkę elektroniczną Multiple Target Electronic Warfare System (MULTEWS). UH-1V – wersja ewakuacji medycznej dla US Army. EH-1X – 10 egzemplarzy UH-1H przekształconych do walki elektronicznej w ramach programu „Quick Fix IIA”. UH-1Y Venom – ulepszona wersja UH-1N dla US Marine Corps. Bell 204: Agusta-Bell AB 204 – wojskowy śmigłowiec transportowy. Produkowany na licencji we Włoszech przez firmę Agusta. Agusta-Bell AB 204AS – wersja zwalczania okrętów podwodnych. Fuji-Bell 204B-2 – wojskowy śmigłowiec transportowy. Zbudowany na licencji w Japonii przez Fuji Heavy Industries. Używany przez Japońskie Siły Samoobrony pod nazwą Hiyodori. Bell 205: Bell 205A-1 – wojskowy śmigłowiec transportowy, oparty na UH-1H. Bell 205A-1A – wersja 205A-1, ale z uzbrojeniem i inną awioniką. Wyprodukowano specjalnie dla Izraela. Agusta-Bell 205 – wojskowy śmigłowiec transportowy. Produkowany na licencji we Włoszech przez firmę Agusta. Dornier UH-1D – wojskowy śmigłowiec transportowy. Produkowany na licencji w Niemczech przez firmę Dornier. UH-1J – ulepszona japońska wersja UH-1H zbudowana na licencji w Japonii przez Fuji Heavy Industries otrzymała lokalnie oznaczenie UH-1J. Wyposażona w silnik turbowałowy Allison T53-L-703 o mocy 1343 kW (1800 KM), system redukcji drgań, środki zaradcze na podczerwień i kokpit kompatybilny z goglami noktowizyjnymi (NVG). Po wojnie w Wietnamie zmieniona została nomenklatura wersji tego śmigłowca. == Użytkownicy == Stany Zjednoczone United States Army – dostarczono 9784 UH-1 różnych wersji, głównie UH-1D i UH-1H. Ogółem 7013 UH-1 brało udział w wojnie wietnamskiej, z których 3305 utracono (3090 z nich należało do US Army). Między rokiem 1978 i 1989 dla ich zastąpienia dostarczono 1048 UH-60A Black Hawk, ostatnie egzemplarze Huey w US Army zastąpi 345 UH-72A Lakota. Śmigłowce UH-1 były jednak nadal wykorzystywane w jednostkach Gwardii Narodowej i rezerwy, a także w szkoleniu lotniczym do początku XXI wieku, co wydłużyło okres ich eksploatacji w strukturach wojsk lądowych. == Uwagi == == Przypisy == == Bibliografia == Max Hastings: Wietnam. Epicka tragedia 1945-1975. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2021. ISBN 978-83-08-08432-8. == Linki zewnętrzne == Bell UH-1 Huey na stroine vectorsite.net (ang.) Opis UH-1 na stronie FAS.org (ang.)