# Leni Riefenstahl (1902–2003) ## Wstęp Berta Helene Amalie „Leni” Riefenstahl urodziła się 22 sierpnia 1902 roku w Berlinie i zmarła 8 września 2003 roku w Pöcking. Jej działalność to jedno z najbardziej fascynujących i kontrowersyjnych zjawisk w historii sztuki XX wieku – łączy bezsprzeczną nowatorskość techniczną z głębokim zaangażowaniem w propagandę narodowosocjalistyczną, co czyni z niej postać o statusie wyjątkowego rekwiemy historycznego. ## Przeszłość i droga artystyczna Riefenstahl dorastała w zubożałych warunkach, marząc o karierze scenicznej. Początkowo zdobywała uznanie jako tancerka, aż do momentu, gdy kontuzja zmusiła ją do rezygnacji z występów. Przejście do kina było naturalną konsekwencją jej pragnienia ekspresji. Właśnie tam, odrzucając początkowo aktorstwo drugoplanowe (m.in. rola w "Błękitnym Aniole" przypadła Marlenie Dietrich), skupiła się na obsadzie głównej w filmach górskich Arnolda Fracka. To właśnie tam zaszczepiło się jej zamiłowanie do monumentalnych obrazów natury i ludzkiego ciała. Kluczowym momentem karierze był w 1932 roku reżyserowski debiut filmu fabularnego "Błękitne światło", w którym osobiście odpowiadała za scenariusz, reżyserię, produkcję oraz rolę tytułową. Sukces tego dzieła przyciągnął uwagę politycznego establishmentu. ### Transformacja polityczna W 1932 roku wystąpienie Adolfa Hitlera zafascynowało Riefenstahl. Z ofertą współpracy zwróciła się do niego w 1933 roku, co zapoczątkowało bliską relację z reżimem narodowosocjalistycznym przez najbliższe dekady. Jej filmy stały się wizualnym manifestem III Rzeszy. **Główne osiągnięcia filmowe w Niemczech:** * **"Zwycięstwo wiary" (1933)** – krótki film o zjeździe NSDAP, będący pierwszym krokiem w służbie uwieczniania hitleryzmu. * **"Triumf woli" (1934)** – monumentalna kronika zjazdów w Norymberdze. Choć Riefenstahl zawsze twierdziła, że chodziło wyłącznie o dokumentację, estetyka filmu z bliska przypominała quasi-religię, budując kult Führera. * **"Olimpiada" (1936)** – film o letnich igrzyskach w Berlinie. Stanowił szczyt jej mistrzostwa technicznego. Wykorzystanie innowacyjnych technik montażu, oświetlenia (np. zdjęcia pod światło) i oddanie dynamiki sportu sprawiły, że produkcja przetrwała epokę jako czyste dzieło sztuki filmowej. ## Okres wojenny W 1939 roku, wraz z wybuchem II wojny światowej, Riefenstahl udostępniła swoje umiejętności aparatom propagandowym Wehrmachtu. W mundurze wojskowym, uzbrojona w pistolet, kręciła materiały z Polski. Była świadkiem niemieckich zbrodni, co zostało udokumentowane na zdjęciach z jej przerażonej twarzy podczas masakry Żydów w Końskich. Pomimo tych doświadczeń, kontynuowała swoją misję, a po zajęciu Francji wysłała do Hitlera entuzjastyczny telegram, który zachował się w archiwach. ## Działalność po 1945 roku Po zakończeniu konfliktu Riefenstahl spędziła cztery lata w areszcie. Proces, w którym oskarżono ją o wykorzystywanie 117 więźniów cygańskich do kręcenia filmu "Niziny" (Tiefland) zakończył się brakiem wyroku, jednak moralny ciężar działań wciąż ją opierał. Sąd uznał ją jedynie za „sympatyzującą z nazizm". Poza procesem, Riefenstahl nie przeprosiła za swoje działania w okresie III Rzeszy, co budziło oburzenie środowisk. Odrzucona przez duże wytwórnie filmowe Riefenstahl przeniósła się do fotografii. Jej podróże do Afryki, gdzie dokumentowała plemiona Nuba w Sudanie, dały światu wyjątkowe albumy fotograficzne. W późnym wieku zainteresowała się również fotografią podwodną, a w 2002 roku, tuż przed swoimi 100. urodzinami, wydała swój ostatni film dokumentalny, "Impressionen unter Wasser". ## Analiza i kontrowersje Dyskusja na temat Riefenstahl oscyluje między uznaniem jej genialności estetycznej a potępieniem jej moralności. Krytycy podkreślają, że jej technika (ujęcia pod światło, monumentalna kompozycja) zrewolucjonizowała kino, podnosząc formę ponad treść, co pozwalało na łatwe adaptowanie jej stylu do ideologii. Z kolei zwolennicy postrzegają ją jako artystkę, która została wykorzystana przez polityków. Faktem jest, że do dziś jej nazwisko budzi potężne emocje i stanowi symbol nie do końca rozstrzygniętego dylematu: czy genialna sztuka może istnieć niezależnie od intencji twórcy. ## Wybór filmograficzny ### Jako aktorka * *Tragödie im Hause Habsburg* (1924) * *Der heilige Berg* (Święta góra, 1926) * *Das blaue Licht* (Błękitne światło, 1932) * *Tiefland* (Niziny, 1954) ### Jako reżyserka * *Das blaue Licht* (1932) * *Der Sieg des Glaubens* (1933) * *Triumph des Willens* (1934) * *Olympia* (1938) * *Tiefland* (1954) * *Impressionen unter Wasser* (2002) ## Dziedzictwo literackie i fotograficzne * **Albumy fotograficzne:** * *The Last of the Nuba* (1974) * *The People of Kau* (1976) ## Kwestia kultury popularnej Riefenstahl oraz Marlene Dietrich są bohaterkami sztuki Tei Dorn pt. "Marleni", co świadczy o stałym miejscu kobiety w dyskursie kulturowym o niespłacalnym długu wobec historii.