# General Dynamics F-111 Aardvark ## Krótki opis General Dynamics F-111 Aardvark – amerykański samolot wielozadaniowy o zmiennej geometrii skrzydeł, łączący w sobie możliwości bombowca strategicznego, samolotu rozpoznawczego, szturmowego i walki radioelektronicznej. Początkowo projekt TFX budził kontrowersje i był uznawany za potencjalny błąd, jednak z czasem okazał się jednym z najważniejszych i najskuteczniejszych samolotów sił powietrznych. Jego nietypowe rozwiązania techniczne, takie jak zmienna geometria skrzydeł i kapsuła ratunkowa dla całej załogi, stały się inspiracją dla wielu kolejnych konstrukcji. ## Tło historyczne, geneza, ewolucja Początki F-111 sięgają ambicjnego projektu TFX (Tactical Fighter Experimental) z początków lat 60. XX wieku, mającego stworzyć uniwersalny samolot dla Sił Powietrznych USA i Marynarki Wojennej. Wymagania dotyczyły maszyny zdolnej do dalekich misji bombowych i obrony powietrznej na lotniskowcach. Po serii analiz i propozycji wybrano projekt General Dynamics jako najbardziej obiecujący. Już w 1961 roku rozpoczęła się praca konstrukcyjna, a pierwszy lot F-111A odbył się 21 grudnia 1964. Wprowadzenie do służby USAF nastąpiło 18 lipca 1967, a oficjalna nazwa Aardvark (mrównik) przyjęto dopiero 27 lipca 1996 roku podczas wycofania samolotów ze służby w USA. Po wycofaniu amerykańskim F-111 służył w RAAF do końca 2010. ## Toponimia Nazwa *Aardvark* (mrównik) pochodzi od charakterystycznego kształtu maszyny – długiego, cienkiego dziobu przypominającego pysk mrównika. Nazwa była początkowo użyteczna, a potem oficjalnie zaakceptowana podczas ceremonii wycofania. W australijskiej nomenklaturze wojskowej F-111 nosił przydomek *Pig* („świnia”), co odnosiło się do zdolności samolotu do niskoletnego „buszowania” w większości terenu. ## Gospodarka W perspektywie kosztów początkowy projekt F-111 był kosztowny, ale dzięki swojej uniwersalności zapewnił długą i złożoną karierę. Wraz z rozwojem programów modernizacyjnych, takimi jak avionika Mark IIB czy systemy Pave Tack, koszt na jednostkę wzrosł, a to skutkowało zmniejszeniem zamówień i modyfikacjami. Produkcja dotyczyła głównie amerykańskich i australijskich oddziałów, a także krajowych programu obronnego Wielkiej Brytanii, który ostatecznie zrezygnował z własnej maszyny po czesnej angielskiej wersji F-111K. ## Kultura F-111 stał się ikoną sił powietrznych nie tylko dzięki technicznej zaawansowaniu, ale także dzięki licznym operacjom bojowym. Był wykorzystywany w wojnie w Wietnamie, Operacji Pustynna Burza i innych konfliktach. Jego występy w większościach pokazów lotniczych, samych w sobie widoczne dzięki charakterystycznemu płomieniowi z dopalacza, przyczyniły do utworzenia legendy maszyny. Podobnie jego skuteczność w roli elektronika wariantu EF-111 Raven przyczyniła się do utworzenia nowego standardu w walki przeciwradarowej. ## Religia W kontekście sił powietrznych USA F-111 Symbolizowało przełomowe wdrożenie technologii zmiennego geometrycznego skrzydła i integrację zaawansowanych systemów zrzutowania precyzyjnego, co znacząco wpłynęło na doctriny walki powietrznej. ## Notable people - **John W. Hetland** – pilot testowy F-111 podczas programów TFX i evaluacji bojowych. - **Paul A. Weaver** – dowódca programów modernizacji F-111 w USAF, kluczowa figura przy wdrażaniu systemów Pave Tack. - **James R. Hollenbeck** – oficjer odpowiedzialny za operacje F-111 w Zatoce Perskiej. ## Kluczowe wydarzenia - **21 grudnia 1964** – pierwszy lot F-111A. - **18 lipca 1967** – wprowadzenie do uzbrojenia USAF. - **27 lipca 1996** – oficjalne wycofanie F-111 ze służby w USA, zamiana na F-15E. - **1973** – rozpoczęcie dostaw F-111C dla Australii. - **1991** – intensywne użycie EF-111 Raven w Operacji Pustynna Burza. ## Architektura i konstrukcja F-111 był konstruowany głównie ze stopów aluminium, stal i tytanu. Charakterystyczne skrzydła o zmiennej geometrii umożliwiały ustawienie skosu w zakresie 16–72,5°. Konstrukcja półskorupowa, z płytami tytanu zwiększonymi podtrzymaniem, oszczędzała czas, podczas gdy kapsuła ratunkowa zapewniała bezpieczeństwo załogi. Napęd stanowiły dwa silniki dwuprzepływowe Pratt & Whitney TF30 z dopalaczami, a najnowsze wersje – TF30-P-109/108RA lub modyfikacje TF100. ## Uzbrojenie F-111 wyposażony był w szeroki wachlarz pocisków rakietowych i bomb, m.in.: - Działko M61 Vulcan (w większości wersji) - Bomby konwencjonalne Mk 82/83/84 i ciężkie Mk 117, a także bomba nuklearna B61 - Pociski rakietowe przeciwsamochodowe AGM-69 SRAM i przeciwpłatowe AGM-88 HARM - Systemy laserowe oznaczania celów Pave Tack i desygnator AN/APQ-161 - Zestawy sensorowe do misji rozpoznawczych (w RF-111C) ## Wersje produkcyjne - **F-111A** – pierwsza wersja produkcyjna, używana głównie w USAF. - **F-111B** – projekt marynarki, nie doszedł do produkcji. - **F-111C** – wersja eksportowa dla Australii, najdłużej służąca. - **F-111D** – zmodernizowana wersja z zaawansowaną avioniką. - **F-111F** – najnowsza wersja amerykańska z avioniką Mark IIB i TF30-100. - **EF-111A Raven** – samolot elektroniczny, podstawowa wersja walki przeciwradarowej USAF. - **FB-111A** – wersja bombowca strategicznego, pełniła rolę zastępczą B-52. - **F-111G** – wersja dla Australii, wycofana w 1993. ## Obsługa i modernizacja Programy jak *Pacer Strike* czy *AUC* (Avionic Upgrade Programme) przedłużyły życie F-111, instalując nowe radary, komputery misji i wyświetlacze. W RF-111C dodatkowo wprowadzono specjalne aparaty fotograficzne o wysokiej rozdzielczości. Systemy te umożliwiały efektywniejsze użycie maszyn przez całe dziesięcioletnie okresy użytkowania. ## Użytkownicy zagraniczni - **Australia** – podstawowy użytkownik F-111C/G, z wycofaniem w 2010; samoloty były używane do patroli terytorialnych i obrony granicznej. - **Wielka Brytania** – planowany zakup F-111K został anulowany na rzecz innych konstrukcji. ## Zobacz też - Dassault Mirage IV - Sukhoi Su-24 - Panavia Tornado ## Przypisy i bibliografia - Donald, D. & Lake, J. *Encyclopedia of World Military Aircraft*. Aerospace Publishing, 2000. - Gunston, B. *F-111*. Charles Scribner’s Sons, 1978. - Eden, P. (red.). *The Encyclopedia of Modern Military Aircraft*. Amber Books, 2006. - Norbeck, J. *General Dynamics F-111 Aardvark*. Schiffer Military History, 1998. - Millán, J. *F-111 Aardvark*. Escribano, 2020. ## Linki zewnętrzne - [General Dynamics F-111 Aardvark – opis i galeria](https://www.airforce-technology.com/projects/f111/) - [F-111 Aardvark na stronie Combat Aircraft](https://www.combataircraft.com) - [Wycofanie F-111 z służby w USAF – raport Defense News](https://www.defensenews.com)