KAI KF-21 Boramae – południowokoreański, prototypowy myśliwiec wielozadaniowy budowany przez Korea Aerospace Industries we współpracy z Indonezją. == Historia == === Geneza === Zamiar wybudowania nowego, wielozadaniowego samolotu bojowego, przeznaczonego dla Sił Powietrznych Republiki Korei został po raz pierwszy ogłoszony w marcu 2001 roku, przez ówczesnego prezydenta Korei Południowej Kim Dae-junga. Nowa konstrukcja miałby zastąpić używane w siłach powietrznych samoloty McDonnell Douglas F-4 Phantom II i Northrop F-5E/F Tiger II. Postawionemu zadaniu miałyby podołać rodzime zakłady przemysłowe. W 2002 roku Połączony Komitet Szefów Sztabów sformułował wstępne wymagania techniczne, jakimi powinna charakteryzować się nowa konstrukcja. Jednak dalsze lata zdominowała dyskusja, czy koreański przemysł lotniczy jest w stanie podołać tak ambitnemu zadaniu oraz czy efekt końcowy, usprawiedliwia olbrzymie koszty finansowe, jakie kraj będzie zmuszony ponieść. Praktycznie od samego początku zakładano, iż finansowanie projektu oraz jego realizację należało będzie robić we współpracy międzynarodowej. Wśród argumentów, jakie pojawiły się przy okazji prac nad zasadnością kontynuacji programu, pojawił się ten, mówiący o utrzymaniu tempa rozwoju własnych sił powietrznych, zwłaszcza w obliczu gwałtownej modernizacji Sił Powietrznych Chińskiej Armii Ludowo-Wyzwoleńczej. Kontynentalne Chiny zaprojektowały i zbudowały nowe samoloty wielozadaniowe piątej generacji Shenyang J-31 i Chengdu J-20. Również Japonia, z którą Seul ma zatarg terytorialny, inwestuje w programy budowy samolotów piątej generacji. Oblot Mitsubishi X-2 pokazał, iż Tokio jest w stanie samodzielnie zaprojektować i zbudować samolot myśliwski o cechach obniżonej wykrywalności. Kolejnym krokiem Japonii było rozpoczęcie programu analogicznego do KF-X, Mitsubishi F-X. Ostatecznie w 2008 roku ukazało się studium wykonalności całego projektu. Zawarte w studium wnioski wskazywały na celowość i realność projektu. Projekt otrzymał nazwę Korean Fighter eXperimental (KF-X). Według analiz Korea dysponowała 63% technologii i techniki potrzebnymi do budowy nowego samolotu. Dostępny poziom rodzimego sfinansowania projektu nie powinien przekroczyć 60% kosztów. Aby zgromadzić resztę wymaganych technologii i środków, konieczna jest szeroka, międzynarodowa współpraca. Wstępne plany zakładały pozyskanie do współpracy między innymi amerykańskiego Boeinga i Lockheed Martina oraz szwedzkiego Saab Group. === Współpraca międzynarodowa === 15 lipca 2010 roku Korea Południowa podpisała porozumienie z Indonezją, na mocy którego ta ostatnia zobowiązała się do pokrycia 20% kosztów programu oraz wzięcia udziału w pracach nad nową konstrukcją. Indonezyjskim partnerem przemysłowym została firma PT Dirgantara Indonesia. W Indonezji program otrzymał nazwę IF-X (Indonesian Fighter - Experimental). Wstępne plany zakupowe określono na 50 samolotów z opcją na kupno kolejnych 30 egzemplarzy. Z kolei potrzeby południowokoreańskich sił powietrznych oceniono wstępnie na 120 w pierwszej kolejności plus następne 130 maszyn, które miałby posłużyć do wymiany pozostającego w użyciu sprzętu. Wstępne plany zakładały oznaczenie seryjnego samolotu jako F-33, o kategorię przed F-35, zakupionego przez Seul. We wrześniu 2010 roku zainteresowanie dołączeniem do koreańsko-indonezyjskiego programu wyraziła Turcja, jednak w odróżnieniu od Indonezji oczekiwała dla siebie równego z koreańskim udziału w projekcie. Przy założeniu, iż Korea weźmie na siebie 60% kosztów, 20% Indonezja, Turcji zaoferowano pozostałe 20%. Rozmowy nie przyniosły rezultatu i Turcja nie podjęła współpracy z azjatyckimi partnerami. Zamiast tego rozpoczęła prace nad własnym projektem oznaczonym jako TAI TF-X. W pracach nad tureckim samolotem brał udział Saab Group. Szwedzki koncern partycypował w opracowaniu wstępnych konfiguracji nowej konstrukcji. Tymczasem w październiku 2009 roku aresztowano jednego z południowokoreańskich generałów pod zarzutem przekazania Szwedom tajnych dokumentów dotyczących konstrukcji samolotu. Przeszukano również seulską siedzibę szwedzkiej firmy. Z jednej strony Saab odrzucił wszelkie oskarżenia, z drugiej zwrócono uwagę, iż turecka konstrukcja przypomina koreański samolot. Pomimo podjęcia wysiłku samodzielnego opracowania nowego samolotu, część technologii i zastosowanych rozwiązań konstrukcyjnych musiała pochodzić od zagranicznych dostawców. Decydującym momentem, który pozwolił na transfer brakujących technologii do Korei Południowej, był wybór samolotu w ramach programu F-X i jego trzeciej fazy (F-X III). Zakup nowych samolotów miał wiązać się z rozbudowanym offsetem, który musiał zaoferować Korei producent wybranego samolotu. Jednym z elementów owego offsetu był transfer zaawansowanych technologii. Szwedzki Saab, który ostatecznie nie wziął udziału w programie, wstępnie zaoferował wspólne opracowanie samolotu o cechach utrudnionej wykrywalności. EADS, który zaoferował Koreańczykom samolot Eurofighter Typhoon, wystąpił z ofertą zainwestowania 2 miliardów USD w projekt KF-X. Amerykańscy producenci, Boeing z ofertą F-15SE Silent Eagle i Lockheed Martin z Lockheed Martin F-35 Lightning II zaoferowali zdecydowanie mniej bogaty pakiet offsetowy. Tym niemniej Boeing wyrażał zainteresowanie wzięciem udziału w projekcie KF-X, a Lockheed Martin gotów był wysłać własnych inżynierów do Korei oraz przekazać dane techniczne z własnych projektów. W przypadku zwycięstwa amerykańskiego produktu Korea byłaby zmuszona do podpisania umowy międzyrządowej. W takiej sytuacji Departament Obrony Stanów Zjednoczonych mógłby zablokować transfer technologii, uznanych za kluczowe dla bezpieczeństwa Stanów Zjednoczonych. Nie byłaby to wyjątkowa sytuacja, Korea wyrażała zainteresowanie zakupem amerykańskiego myśliwca przewagi powietrznej Lockheed Martin F-22 Raptor, ale Departament Obrony nie wyraził zgody na sprzedaż samolotów Seulowi. Ostatecznym zwycięzcą w programie F-X został F-35 Lightning II. 22 listopada 2013 roku DAPA poinformowała o wyborze F-35A. 23 marca 2014 roku zapadła formalna decyzja o zakupie Lightninga II. 4 września 2014 roku rząd południowokoreański poinformował o zatwierdzeniu umowy zakupu F-35 a samą umowę ostatecznie podpisano 30 września 2014 roku, a w grudniu tego samego roku umowa na zakup 40 maszyn została formalnie potwierdzona przez koreańską komisję ds. zakupów uzbrojenia. Umowa zakupowa przewidywała znaczący offset koncernu Lockheed Martin, który zobowiązał się między innymi do wsparcia w opracowaniu koreańskiego samolotu. Lockheed zaproponował Korei transfer 25 kluczowych dla programu F-35 technologii, użytych przy jego konstruowaniu i budowie. Ostatecznie, z powodu spodziewanej decyzji amerykańskiego Departament Stanu, który zablokował przekazanie czterech z nich, powołując się na względy bezpieczeństwa, Lockheed Martin przekazał 21 technologii. Wśród zablokowanych projektów znalazły się technologie radarowe, systemy elektrooptyczne, systemy walki elektronicznej. Za opracowanie brakujących technologii odpowiedzialność wzięli rodzimi producenci. Wielofunkcyjny radar z anteną z aktywnym skanowaniem elektronicznym, pracujący w paśmie X, został opracowany przez koreańską firmę Hanwha Systems we współpracy z Agencją Rozwoju Obronności. Prace trwały już od 2006 roku. Wersja prototypowa posiada 1088 modułów nadawczo-odbiorczych, w wersji samolotu Block 3, planowana jest instalacja radaru z 1300 modułów. W testach gotowego urządzenia brał udział izraelski Elta Systems. Koreański LIG Nex1 jest odpowiedzialny za opracowanie i budowę systemu walki elektronicznej przeznaczonego dla KF-21. System wyszukiwania i śledzenia w podczerwieni (IRST) oraz elektrooptyczny zasobnik celowniczy został opracowany przez Hanwha Systems we współpracy z włoskim Leonardo S.p.A. Do napędu samolotu zostaną użyte dwa silniki General Electric F414-GE-400K. Jednostki mają być docelowo produkowane na licencji przez południowokoreański Hanwha Aerospace. Będzie on również odpowiedzialny za części zamienne do silników. 27 lipca 2022 roku, polskie Ministerstwo Obrony Narodowej podpisało umowę ramową, w ramach której zakupione ma zostać 48 lekkich samolotów bojowych KAI FA-50PL. W ramach dalszej współpracy, polski Minister Obrony, wyraził opinię, iż w przyszłości Polska może być zainteresowana pozyskaniem koreańskich KF-21. Plany rozbudowy polskich sił powietrznych, zawarte w programie na lata 2021 - 2035, zakładają pozyskanie co najmniej dwóch dodatkowych eskadr wielozadaniowych samolotów bojowych. Wśród rozważanych opcji znajdują się pozyskanie dodatkowych F-16 lub F-35 ale również nowych Boeing F-15EX Eagle II lub koreańskich KF-21 Boramae. === Projekt === ==== KFX-101 ==== Wstępne wymagania stawiane nowej konstrukcji, zakładały powstanie samolotu o większych możliwościach w stosunku do używanego w południowokoreańskich siłach powietrznych General Dynamics F-16 Fighting Falcon, ale również wobec Eurofighter Typhoon i francuskiego Dassault Rafale. Zakładano użycie silnika lub silników o ciągu rzędu 22 700 kG, zdolnością do lotu z prędkością naddźwiękową bez użycia dopalacza, wyposażeniem umożliwiającym realizacje szerokiego spektrum zadań oraz wybranymi elementami konstrukcji nadającymi jej cechy stealth. Jednakże koszty nie powinny przewyższać kosztów programu Lockheed Martin F-35 Lightning II. Południowokoreańska Agencja Rozwoju Obronności (Agency for Defense Development - ADD), przygotowała dwie serie projektów. Pierwsza z nich zawierała projekty oznaczone jako C.101, C.102, C.103. Oznaczone w ten sposób konfiguracje reprezentowały konstrukcje dwusilnikowe i jednoosobowe. Poszczególne projekty różniły się usterzeniem. Każda z konfiguracji została rozbudowana o trzy kolejne warianty. Tym samym bazowy C.101 posiadał wariant C.101E, C.101I i C.101T. Analogiczne oznaczenie otrzymały pozostały projekty C.102 i C.103. Wariant z literą "E" miał być napędzany pojedynczym silnikiem. Wariant z literą "I" miał wewnętrzną komorę uzbrojenia, a warian