Pismo japońskie (jap. 日本語の表記体系 nihongo no hyōki taikei; system wyrażania języka japońskiego przy pomocy pisma) – system zapisu języka japońskiego, składający się z trzech rodzajów znaków: (1) kanji (pismo chińskie), (2) sylabariusza hiragana (pismo fonetyczne, utworzone z uproszczenia całych znaków kanji), (3) sylabariusza katakana (pismo fonetyczne, utworzone z fragmentów kanji). == Podział na grupy znaków == Kanji (漢字, dosł. „znaki Hanów”, co w tym przypadku jest synonimem „znaków pisma chińskiego”). Kanji służą do zapisu rdzeni japońskiego słownictwa. Obejmują: słowa pochodzenia chińskiego, zwłaszcza rzeczowniki, rdzenie czasowników i przymiotników oraz słowa ułożone w Japonii na wzór chiński, a także japońskie słowa rodzime. Od 1995 roku japońskie stowarzyszenie o nazwie 日本漢字能力検定協会 (Nihon Kanji Nōryoku Kentei Kyōkai, ang. Japanese Kanji Proficiency Society) organizuje krajowe głosowanie na znak kanji, który najlepiej odzwierciedla wydarzenia minionego roku (今年の漢字 Kotoshi no kanji). Wynik zostaje ogłoszony podczas ceremonii, zazwyczaj w dniu 12 grudnia (Dzień Kanji), w znanej świątyni Kiyomizu, w Kioto. Hiragana (平仮名, ひら仮名, ひらがな) – kursywny (zaokrąglony) system pisma sylabicznego, służący m.in. do zapisu odmiennych końcówek gramatycznych, partykuł, przedrostków i przyrostków, słów japońskich, które nie mają z różnych powodów zapisu kanji. Hiragana jest również używana w postaci pomniejszonej jako furigana, zapisywana powyżej (w piśmie poziomym) lub obok, po prawej stronie (w piśmie pionowym) kanji, aby wskazać ich właściwą wymowę. Katakana (片仮名, カタカナ) – służy do zapisywania nazw własnych, nazwisk i imion pochodzenia obcego, słownictwa zapożyczonego z języków zachodnich, wyrazów dźwiękonaśladowczych, nazw naukowych, podkreśleń, nacisków (podobnie jak w przypadku polskiej kursywy lub wytłuszczenia). Wszystkie powyższe grupy znaków występują jednocześnie obok siebie, zastępują się i wzajemnie uzupełniają. Mają bowiem różne funkcje. Ponadto we współczesnym języku japońskim używa się także alfabetu łacińskiego czyli rōmaji (ローマ字, dosł. znaków rzymskich) oraz cyfr arabskich. == Historia == W pierwszych wiekach naszej ery Japończycy nie mieli własnego pisma, ale w miarę rozwoju kontaktów z Chinami przyjmowali chińskie zwyczaje, wiedzę, instytucje czy wzorce zachowań i dostosowywali je do własnych celów. Podobnie stało się z chińskimi znakami pisma, które poprzez Półwysep Koreański dotarły do Japonii w IV wieku. W ciągu następnych dwustu lat napływały chińskie księgi filozoficzne i buddyjskie, stając się przedmiotem studiów arystokracji japońskiej i mnichów buddyjskich. Czytając sutry, stopniowo wprowadzali do języka japońskiego chińskie słowa i terminy, początkowo religijne, ale wkrótce moda posługiwania się słowami chińskimi rozszerzyła się na inne obszary życia Japończyków. Znajomość chińskich słów świadczyła o solidnym wykształceniu. Początkowo Japończycy używali znaków chińskich wyłącznie ze względu na wartości fonetyczne z pominięciem znaczenia znaku. Pisano teksty w całości ideogramami chińskimi i odczytywano je po japońsku (kanbun 漢文). Na przykład japońskie słowo 山 (yama, „góra”) pisano 也麻, z pierwszym znakiem jako ya i drugim ma. Ta metoda pisania jest określana jako 万葉仮名 man’yōgana, ponieważ była szeroko zastosowana w 万葉集 Man’yōshū, antologii wierszy japońskich z VIII wieku. Po raz pierwszy dla określonych wartości fonetycznych używano w niej tych samych znaków pisarskich. Ze względu na to, że było to wyjątkowo uciążliwe, a przede wszystkim dlatego, że chiński i japoński nie mają ze sobą nic wspólnego pod względem fonetycznym, morfologicznym i składniowym, Japończycy zmuszeni byli do wynalezienia uproszczonego, sylabicznego systemu pisma, którym stała się kana 仮名. W ten sposób doprowadzono do możliwości zapisywania m.in. końcówek fleksyjnych i man’yōgana w wyniku stopniowych uproszczeń przekształciła się w dwa sylabariusze: hiraganę 平仮名 i katakanę 片仮名. Równocześnie posługiwano się także słowami rdzennie japońskimi, choć do ich zapisu używano znaków chińskich. Spowodowało to, że znaki chińskie zaczęły być używane dla ich znaczenia. Kanji były zatem używane do pisania słów pochodzenia chińskiego lub słów japońskich chińskimi znakami przedstawiającymi to samo lub podobne znaczenie, a elementy gramatyczne zaczęto pisać fonetycznie przy pomocy dwóch sylabariuszy, w których każdy znak reprezentuje wyłącznie sylabę. Dobrym przykładem może być właśnie słowo „góra”, japońskie yama, przypisane słowu sinojapońskiemu san (słowa tego rodzaju występują w japońskim głównie w „złożeniach”, tu np. 山脈 sanmyaku, „łańcuch górski”), opartemu na starej chińskiej wymowie (współczesny chiński, to shān). W wyniku tego większość chińskich znaków można odczytać po japońsku (czytanie kun’yomi 訓読み) i po sinojapońsku (czytanie pochodzące z chińskiego on’yomi 音読み). Np. znak 車 kuruma, czyli „powóz”, ma również czytanie sinojapońskie: sha, np. w wyrazach-złożeniach: basha 馬車 „powóz konny” , jitensha 自転車 „rower” czy jidōsha 自動車 „samochód”. Niektóre znaki mają po kilka, a nawet kilkanaście czytań, co wynika z faktu, że z jednej strony znakom chińskim przypisano kilka wyrazów japońskich, z drugiej zaś – wyrazy chińskie zapożyczano w różnych okresach i z różnych obszarów Chin (np. znak 外 ma czytania sinojapońskie: gai, ge oraz czytania japońskie: soto, hoka, hazusu, hazureru). == Kierunek pisma == Tekst japoński był tradycyjnie i jest nadal zapisywany pionowo (tategaki) np. w książkach, gazetach, komiksach. Znaki zapisywane są w kolumnach, od góry do dołu, a kolumny następują w kolejności od prawej do lewej. Historycznie zapis poziomy stosowany był jedynie w razie konieczności zmieszczenia napisu na poziomym i niskim miejscu, wówczas znaki zapisywane były również od prawej do lewej (np. nazwy świątyń buddyjskich, umieszczane na bramach wejściowych). Zapis poziomy od prawej do lewej zaniknął po II wojnie światowej. Obecnie zapis poziomy (yokogaki) biegnie od lewej do prawej i jest stosowany na równi z pismem pionowym. Zapis poziomy pojawił się pod koniec XIX wieku, w okresie Meiji, początkowo na potrzeby japońskich słowników języków europejskich. Duży wpływ miał na to język angielski oraz technika komputerowa, preferująca zapis tekstu poziomy od lewej do prawej. Zapis taki jest też wygodniejszy w tekstach naukowych i zawierających słowa z języków obcych. == Pismo japońskie == Aby czytać współczesne teksty i pisać po japońsku, powinno się znać: około 2000 kanji, a dokładnie 2136 wymienionych w oficjalnej liście znaków współczesnego języka japońskiego (Jōyō kanji-hyō). Znaki te są używane w ogólnym życiu społecznym, m.in. w aktach prawnych, przepisach, regulacjach, tekstach publikowanych, gazetach, magazynach, środkach masowego przekazu; dwa sylabariusze kana, czyli hiraganę i katakanę; transkrypcję Hepburna (Hebon-shiki rōmaji, dosł. znaki łacińskie metodą Hepburna), czyli zapis alfabetem łacińskim, aby m.in. móc posługiwać się słownikami. Pewna grupa słów, jak skróty obcojęzyczne (np. NATO, ASEAN), jest zwykle pisana w rōmaji; kunrei-shiki rōmaji, pod kątem różnic w stosunku do transkrypcji Hepburna. Jako przykład jednoczesnego występowania różnych rodzajów pisma, nie tylko w całym zdaniu, ale w jednym słowie, może służyć 消しゴム keshi-gomu czyli „gumka do ścierania”: 消 → kanji oznaczający „wymazywanie”, „usuwanie”; し → końcówka gramatyczna napisana hiraganą; ゴム → obce słowo „guma” zapisane katakaną. === Kanji === O ile nauka kany jest stosunkowo prosta, choćby z materiałów ogólnie dostępnych w Internecie (np. na polskich Wikibooks), o tyle nauka kanji wymaga więcej czasu i pracy. ==== Cechy znaków ==== Jedną z najważniejszych cech znaków jest ich zdolność do przekazywania znaczenia. Jest to temat licznych prac prezentujących sprzeczne teorie. Niektórzy uważają, że znaki te zostały opisane jako logograficzne (symbole dla słów), ideograficzne (symbole idei) i morfograficzne (symbole dla morfemów). Zagadnienie jest kontrowersyjne, ale przyjmuje się, że niezależnie od tego, jakie jednostki językowe odpowiadają znakom, ich zasadniczą naturą jest przekazywanie zarówno znaczenia, jak i dźwięku: każdy kanji ma formę, dźwięk i znaczenie; jedną z cech kanji jest ich zdolność do przekazywania znaczenia; można je łączyć ze sobą, tworząc złożone wyrazy; kanji zapewnia wizualny link, który wykracza poza ich różne wymowy; słowa złożone są często semantycznie przejrzyste, to znaczy, że ich znaczenie wynika w sposób mniej lub bardziej oczywisty z ich składników, ponieważ każda postać ma odrębną formę (i znaczenie); kanji ułatwiają odróżnianie homofonów. W podręcznikach i materiałach dla dzieci japońskich używa się zazwyczaj hiragany, stopniowo wprowadzając kanji. W tekstach służących m.in. do nauki japońskiego dla cudzoziemców obok znaków kanji lub ponad nimi umieszcza się ich fonetyczny zapis hiraganą, katakaną lub alfabetem łacińskim. Zapis ten nazywa się wówczas furiganą. ==== Skracanie pisowni znaków ==== Przy pisaniu odręcznym znaków o wielu kreskach (np. w listach, notatkach) stosuje się umowne skróty ograniczające ich liczbę, tym samym przyspieszając pisanie. Takie znaki nazywają się hissha ryakuji lub w skrócie ryakuji. Częstym takim skrótem jest np. 門 mon „brama” → 门. ==== Znaki użyte fonetycznie ==== Znaki kanji stosuje się czasem w piśmie japońskim jako zapis fonetyczny, czasem także ze względu na bliskoznaczność. Nazywają się ateji (当て字) i nie odnoszą się do słów pochodzenia chińskiego. Zostały one przypisane do słów już istniejących lub zapożyczeń. Przykładem użycia znaków zarówno na znaczenie, jak i wymowę, jest wyraz kurabu (klub) zapożyczony z języka angielskiego (club). Oprócz zapisu katakaną (クラブ), spotyka się wersję kanji w postaci: 倶楽部. Znaki czyta się kolejno: ku, ra(ku), bu, co można w wolnym tłumaczeniu zrozumieć jako „miejsce wspólnej zabawy”. Takie użycie znaków ma również na celu nadanie nazwie eleganckiego, prestiżowego charakteru. ==== Kokuji ==== Znaki kanji zostały wymyślone przez Chińczyków, a następnie w