Lotte Wedel Sp. z o.o. (dawniej E.Wedel) – przedsiębiorstwo wytwarzające wyroby czekoladowe i cukiernicze założone w 1851 r. przez Karola Wedla. Jest najstarszą w Polsce fabryką czekolady. Spółka ma siedzibę w Warszawie. Od 2010 r. jej właścicielem jest międzynarodowy koncern Lotte Co., Ltd. == Historia == === Początki === Karol Wedel przyjechał do Polski w 1845 r. i podjął pracę w cukierni Karola Grohnerta, znajdującej się przy ul. Piwnej 12 w Warszawie. Po sześciu latach usamodzielnił się i w 1851 r. w kamienicy Hryniewicza przy ul. Miodowej 12 (na rogu ul. Kapitulnej, vis-à-vis kościoła kapucynów) otworzył cukiernię i warsztat rzemieślniczy. Wedel sprzedał cukiernię szwagrowi, cukiernikowi Robertowi Wisnowskiemu, który krótko później wydzierżawił ją Wedlowi. Przy zakładzie powstała Parowa Fabryka Czekolady p.f. „C. E.Wedel”. Wedel produkował karmelki, ciasta i figurki cukrowe, czekoladę twardą, czekoladę do picia (już w 1851 serwowano jej 400–500 filiżanek dziennie). W cukierni podawano również herbatę, kakao, poncz, likier, syrop słodowy i inne napoje oraz słodycze. Karmelki śmietankowe reklamowano w „Kurierze Warszawskim” w następujący sposób: W 1877 r. w ogłoszeniu reklamowym jako datę powstania firmy podano rok 1850, ale pierwsze ogłoszenia w warszawskiej prasie Wedel umieszczał dopiero w 1851 r. Podobnie kolejni właściciele firmy podawali rok 1851, stąd wnioskować należy, że w 1850 trwały przygotowania do uruchomienia zakładu. W pierwszym roku działalności firmy Wedel nie reklamował czekolady. Maszyna do produkcji czekolady znajdowała się w zakładzie, ale była używana głównie do prób. Produkcję na większą skalę uruchomiono w 1854, po sprowadzeniu z Paryża nowoczesnej maszyny parowo-walcowej. Wedel zaczął reklamować czekoladę w 1855. Firma, w której produkcją zajmowali się głównie Wedel z żoną korzystający z pomocy 2 czeladników, których w 1853 r. Wedel znalazł w Wiedniu i Berlinie, oferowała: czekoladę w tabliczkach, do gotowania, deserową w różnych kształtach i z różnymi przyprawami, „czekoladę zdrowia” z przyprawami aptecznymi, czekoladę waniliową, korzenną oraz galanterię czekoladową. Cukiernia oferowała też produkty prozdrowotne np. słód klonowy, karmelki do ssania na kaszel i pastylki z mięty pieprzowej. W 1859 r. wyroby Wedla można było kupić w Warszawie, Częstochowie, Lublinie, Piotrkowie i Grodnie. W 1861 r. cukiernia przy Miodowej została zdemolowana przez warszawski tłum podburzony przez czerwonych w związku z niezapłaceniem przez Wedla składki na manifestacje patriotyczne. Na wieść o zniszczeniach do Warszawy przyjechał Emil Wedel, który rozpoczął proces przejmowania firmy, umieszczając na szyldach sklepów swoje imię. Kakao i wanilię sprowadzano z Londynu, Hamburga i Bordeaux. Ze względu na wzrost popytu w 1865 r. zakład Wedla planowano rozbudować. Dlatego Emil Wedel sprzedał cukiernię przy ulicy Miodowej w Warszawie i przeniósł przedsiębiorstwo na ulicę Szpitalną 4/6/8. W 1879 uruchomiono tam fabrykę czekolady, wyposażoną w maszyny sprowadzone z Drezna i Paryża, zatrudniającą kilkudziesięciu pracowników. W 1894 w narożniku ulic Szpitalnej i Hortensji (przemianowana na Górskiego) otwarto „staroświecki sklep” – sklep fabryczny, przy którym powstała pijalnia czekolady – nadal istniejąca pod tym adresem. === Rozwój przedsiębiorstwa do 1939 r. === W 1872 r. Karol Wedel przekazał fabrykę swojemu synowi Emilowi Fryderykowi Wedlowi w prezencie ślubnym. Przejmowanie firmy przez Emila zakończyło się w 1878 r. Chcąc zabezpieczyć wyroby przed próbami podrobienia, za pomocą faksymile podpisu właściciela stworzono znany do dziś znak towarowy E.Wedel. Przed I wojną światową Emil Wedel, planując wybudowanie nowej fabryki, zakupił parcelę przy ul. Zamoyskiego, ale inwestycję odkładano w czasie. W 1908 w firmie pracowało nie więcej niż 50 osób. Syn Emila, Jan Wedel, po uzyskaniu doktoratu z chemii we Fryburgu (1899) i pracy w zakładzie w 1912 r. został prokurentem, upoważnionym do reprezentowania interesów firmy. W 1908 r. jej nazwę zmieniono na „Emil Wedel & Syn”. Była to spółka komandytowa, a oprócz Emila i Jana jej członkiniami były dwie siostry Jana, Eleonora Whitehead i Zofia Skibińska-Żochowska, co było ewenementem. W 1919 r. Emil Wedel zmarł. Zakładem kierowała odtąd Eugenia Wedel, żona Emila. W 1923 r., po jej śmierci, kierownictwo w firmie przejął Jan. W 1932 r., kiedy akcjonariuszkami stały się siostry Jana, przedsiębiorstwo zmieniło nazwę na „Fabryka Czekolad E.Wedel, Spółka Akcyjna”. Zarząd składał się z Jana Wedla jako dyrektora i jednoosobowego zarządcy, Eleonory – dyrektorki ds. eksportu, Zofii – wizytatorki sklepów oraz Felicjana Pintowskiego – dyrektora handlowego. W latach 1927–1931 na zlecenie Jana Wedla zbudowano fabrykę przy ul. Zamoyskiego na Kamionku, gdzie przeniesiono produkcję z ul. Szpitalnej. Dopiero 27 grudnia 1935 zarząd i biura firmowe przeniesiono ze Szpitalnej na Zamoyskiego, a 8 stycznia 1936 fabryka rozpoczęła pracę. Projektantem budynku był inż. Napoleon Czerwiński. Maszyny sprowadzono z Wielkiej Brytanii i Belgii, a pracę ręczną w wielu działach zastąpiono automatami. Przy fabryce powstały również: żłobek (1930), stołówka, łaźnia i gabinety lekarskie dla pracowników, ale też sala teatralno-widowiskowa. Działały m.in. chór mieszany, orkiestra dęta, kółko dramatyczne. Szybko wrastała liczba pracowników: w chwili przejęcia firmy Jan Wedel zatrudniał kilkadziesiąt osób, w 1927 r. było ich 200. Około 1930 r. niemal 70% stanowiły kobiety, choć pierwsze zatrudniono dopiero w 1925. Gazetą zakładową były wydawane od 1936 r. „Wiadomości Wedlowskie”, drukowany na powielaczu dziennik skierowany do osób interesujących się wszelkimi wydarzeniami, jakie mają miejsce we wszystkich dziedzinach życia firmy. W tym czasie istniało już wiele sklepów firmowych Wedla w Warszawie, m.in. przy ul. Krakowskie Przedmieście 9 – drugi po „Staroświeckim” przy ul. Szpitalnej 8 sklep firmowy za czasów Emila Wedla, ul. Francuska (w zasadzie ul. Berezyńska 26) – sklep firmowy Wedla „Bajeczny”, ul. Wierzbowa 6, ul. Marszałkowska 63, ul. Bielańska 13, ul. Krucza 15, ul. Chłodna 34. Działały sklepy poza stolicą: w Ciechocinku, Rabce, Krynicy Zdroju, Zakopanem, Bydgoszczy, Gdyni, Katowicach, Łodzi (ul. Piotrkowska 67 i 128), Poznaniu, Lwowie, Wilnie, a nawet w Paryżu. Wyroby Wedla były też dostarczane do Japonii. W 1933 r. w Polsce istniało 30 firmowych sklepów Wedla. Obok czekolady, czekoladek i karmelków w fabryce produkowane były biszkopty, pierniki, marmoladki czy „nadmuchiwana” czekolada „Eos”. Połowa lat trzydziestych to okres największej prosperity. W 1937 r., kiedy Jan Wedel planował odnowić i unowocześnić „staroświecki sklep”, zaprotestowali pisarze i dziennikarze, m.in. „Wiadomości Literackich”. W rezultacie właściciel nie przebudował sklepu. Firma ogłosiła konkurs na wspomnienia związane ze sklepem. W konkursie zwyciężył Jarosław Iwaszkiewicz. W 1938 ukazał się tom opowiadań Staroświecki sklep. Przedmowę napisał Julian Tuwim. W 1928 r. rozpoczęto zmianę transportu z konnego na samochodowy. Samochody dostarczał szwagier Jana Wedla, Żochowski, przedstawiciel francuskich firm Delage i Delachaise. Podwozia sprowadzono zza granicy, szoferki i karoserie produkowano w Polsce. W 1936 r. spółka zakupiła samochody Renault i polskie Fiaty opatrzone znakiem firmowym E.Wedel, a w 1937 r. rozwijający prędkość 210 km/h i mogący pokonać odległość 600 km bez lądowania i poboru paliwa samolot RWD-13, który otrzymał znaki SP-WDL. Samolot ten służył do celów reklamowych i transportowych, zrzucano z niego słodycze i ulotki nad Warszawą i polskim wybrzeżem, a także transportowano czekoladę do sklepów zagranicznych. Miał być też wykorzystany do eksportu towarów do Ameryki. Przed fabryką znajduje się replika tego samolotu. W 1926 r. na zlecenie Jana Wedla powstała jedna z najpopularniejszych grafik reklamowych w II RP, będąc jednocześnie kolejnym znakiem firmowym spółki. Przedstawiała ona chłopca na zebrze dźwigającego tabliczki czekolady. Jej autorem był Leonetto Cappiello. Spółka przywiązywała również dużą wagę do opakowań swoich wyrobów. Stosowano też rozbudowany marketing: do czekolady „Kinowa” dołączano małe fotografie aktorów i aktorek, do czekolad nadziewanych etykiety z rysunkami modeli samolotów, samochodów, statków (seria propozycji podróży, które można było odbyć na „Darze Pomorza”, wydawana w latach 1934–1935) i lokomotyw. Można było je zbierać w oferowanych przez firmę albumach. Opakowania zdobiły również wizerunki z cyklu „Wojsko Polskie”, postaci z bajek, przedstawienia polskich władców i władczyń, panteon zasłużonych Polaków. Czekoladowe „Domino” pozwalało na odegranie partii tej gry, a czekoladowe litery były chwalone przez nauczycieli. Funkcję edukacyjną pełniła też seria opakowań z galerią grafiki, fotografii i druku, prezentująca różne style (Młoda Polska, art déco, kubizm, chłopomania, fotomontaż itp.). Na opakowaniach wyrobów wedlowskich reprodukowano m.in. przedstawienia tańców polskich Z. Stryjeńskiej, motywy kwiatowe, hafty ludowe, fragmenty krajobrazu Warszawy, przedstawienia ziaren kakaowca, egzotycznych ptaków oraz głowy mieszkańców Afryki. Nie mniej dużą uwagę przykładano do jakości produktów, np. mleka czy alkoholi do nadziewania czekoladek. Nie używano syntetycznych dodatków. Jan Wedel był znany z nowatorskich pomysłów, jak np. ustawienie przy bramie wejściowej do parku Skaryszewskiego pierwszych w Warszawie automatów ze słodyczami. Wedlowie od początku XX wieku, przykładając dużą wagę do marketingu, ogłaszali konkursy na najlepszy plakat promujący firmę. Wiele z nich znajduje się w zbiorach wilanowskiego Muzeum Plakatu. Do Jana Wedla należały też kamienica przy ul. Puławskiej 28 (sklep firmowy na parterze) oraz przy ul. Foksal 13, w której znajdowała się nowoczesna winda sunąca w przeszklonym szybie. Prawdziwa prababka współczesnych wind panoramicznych, a także ośrodek wypoczynkowy dla pracowników w Świdrze przy ul. Kołłątaja. Przy fabryce przy ul. Zamoyskiego Wedel wybudował dom mi