Baku (azer. Bakı bɑˈcɯ) – stolica i największe miasto Azerbejdżanu, najstarszy i największy port nad Morzem Kaspijskim. Znajduje się we wschodniej części kraju, na Półwyspie Apszerońskim. Położone jest na wysokości 28 m poniżej poziomu morza, będąc tym samym najniżej położoną stolicą świata oraz największym miastem położonym poniżej poziomu morza. W 2009 roku Baku zamieszkane było przez ponad 2 miliony mieszkańców, co stanowiło niemal 1/4 populacji Azerbejdżanu. == Etymologia nazwy == Nazwa miasta pochodzi od perskiego Badkube, oznaczającego „uderzenie wiatru”, w związku z częstymi i silnymi wiatrami północno-zachodnimi nawiedzającymi ten obszar. == Geografia == === Położenie === Położone w południowej części Półwyspu Apszerońskiego, na zachodnim brzegu Morza Kaspijskiego (Zatoka Bakijska). Położone w pobliżu pól naftowych. === Klimat === Baku znajduje się w strefie klimatu subtropikalnego półpustynnego (Klasyfikacja klimatów Köppena: BSk), z ciepłymi i suchymi latami oraz czasami wilgotnymi zimami. Silne wiatry występują przez cały rok. Blisko 10 dni rocznie, średnio po trzy w grudniu, styczniu i lutym mogą wystąpić opady śniegu. === Stosunki wodne === Na terenie Baku położone jest jezioro Böyükşor, największe na Półwyspie Apszerońskim === Podział administracyjny === Baku dzieli się na 12 rejonów: Binəqədi Nizami Nərimanov Nəsimi Pirallahı Qaradağ Sabunçu Suraxanı Səbail Xətai Xəzər Yasamal == Historia == Pierwsza wzmianka o osadzie na terenie dzisiejszego Baku pochodzi z II w. XII w. – stolica chanatu Szyrwanu XV–XVI w. – rezydencja władców z dynastii Szyrwanszachów 1509 – przyłączone do państwa perskiego (państwa Safawidów) 1747 – odrębny chanat azerbejdżański 1806 – pod panowaniem Rosji 1859 – miasto gubernialne 1917 – rządy przejęła tu Rada Delegatów Robotniczych 1918 – powstanie i upadek bolszewickiej Komuny Bakijskiej 1918 – 1920 powstanie Demokratycznej Republiki Azerbejdżanu, ostatecznie przyłączonej do Rosji Radzieckiej 1920 – 1991 stolica Azerbejdżańskiej SRR 20 stycznia 1990 – wojskowa pacyfikacja Baku wymierzona w rozwijający się azerski ruch antykomunistyczny i niepodległościowy – Czarny Styczeń. Ofiarą interwencji oddziałów armii radzieckiej padają 132 przypadkowe osoby cywilne, ponad 600 jest rannych 1991 – po rozpadzie ZSRR, stolica niezależnego Azerbejdżanu 2009 – w masakrze na uniwersytecie w Baku zginęło 12 osób oraz sprawca-samobójca 2012 – miasto gościło 57. Konkurs Piosenki Eurowizji w specjalnie zbudowanej na potrzeby Eurowizji hali widowiskowo-sportowej Baku Crystal Hall. == Zabytki i atrakcje turystyczne == Miasto Wewnętrzne (azer. İçəri Şəhər) – otoczona murami najstarsza część miasta z IX wieku. Wewnątrz znajdują się m.in.: Meczet Muhammada z 1078, zwany od XVIII w. „Złamaną Wieżą” (azer. Sınıqqala) Meczet Piątkowy z 1899 r. Baszta Dziewicza (azer. Qız qalası) – XII wiek Pałac Szachów Szyrwanu (azer. Şirvanşahlar Sarayı) – XIV-XVII wiek Świątynia Ognia Ateszgah (azer. Atəşgah) w podbakijskiej miejscowości Surachany (azer. Suraxanı) – zrekonstruowana w XVII-XVIII wieku Meczet Taza Pir w Baku – największy meczet w mieście, zbudowany w latach 1905–1914 cerkiew św. Michała Archanioła cerkiew ormiańska – XVIII wiek (zamknięta i niedostępna do zwiedzania od czasu wojny z Armenią) dworzec kolei elektrycznej „Sabunczyński” z 1928 Azerbejdżańskie Narodowe Muzeum Sztuki Azerbejdżańskie Narodowe Muzeum Dywanów Muzeum Historii Azerbejdżanu w dawnej rezydencji Zeynalabdina Tagijewa, którą projektował polski architekt Józef Gosławski Muzeum Miniaturowych Książek (azer. Miniatür Kitab Muzeyi) Muzeum Literatury Azerbejdżańskiej im. Nizamiego Aleja Szahidów – aleja-mauzoleum poległych bohaterów wojny z Armenią i zabitych przez Armię Radziecką w 1990. == Nauka i oświata == Baku jest głównym ośrodkiem naukowym kraju. Znajduje się tu wiele uniwersytetów, m.in.: Bakijski Uniwersytet Państwowy Bakijski Uniwersytet Słowiański Akademia Muzyczna w Baku Azerbejdżańska Wyższa Szkoła Marynarki Wojennej == Sport == W Baku, w latach 2011–2015, rozgrywany był kobiecy turniej tenisowy, Baku Cup, zaliczany do rozgrywek cyklu WTA Tour. W 2015 roku w Baku odbyły się pierwsze Igrzyska Europejskie. W 2016 roku w Baku odbył się wyścig Formuły 1 – Grand Prix Europy, a od 2017 odbywa się Grand Prix Azerbejdżanu. W 2021 roku w Baku odbyły się mecze Mistrzostw Europy w Piłce Nożnej 2020. W mieście działa też kilka klubów piłkarskich: AZAL PFK Baku Bakılı Baku FK Baku Şamaxı Baku MOİK Baku Neftçi PFK Rəvan Baku == Transport == Około 20 kilometrów na wschód od centrum znajduje się port lotniczy im. Heydəra Əliyeva – największy węzeł lotniczy Azerbejdżanu. W mieście znajduje się stacja kolejowa zapewniająca połączenia międzynarodowe i krajowe. Baku posiada dwie linie metra, oraz wiele autobusowych. Tramwaje i trolejbusy zlikwidowano odpowiednio w 2004 i 2006 roku. == Polonia i polska dyplomacja == Centrum Polskiej Kultury „Polonia” Polonia–Azerbejdżan Wspólnota Polska Rzymskokatolickie Towarzystwo Dobroczynności i Katolicka Wspólnota Polska. W Baku od 2001 funkcjonuje Ambasada RP. W latach 1917–1920 w mieście funkcjonowała polska placówka o charakterze konsularnym. == Miasta partnerskie == == Galeria == == Ludzie związani z Baku == == Przypisy == == Bibliografia == Igor Abrosimow: Советская Россия: 1917–1991 – государство, политика, экономика, наука, культура, литература, искусство. proza.ru, 2009. Encyklopedia Audiowizualna Britannica – Geografia I, RafałR. Jasiulewicz (red.), LeszekL. Baraniecki, Poznań: Wydawnictwo Kurpisz, 2006, ISBN 83-60563-07-1, ISBN 978-83-60563-07-6, ISBN 83-60563-04-7, ISBN 978-83-60563-04-5, ISBN 1-59339-330-X, ISBN 978-1-59339-330-4, OCLC 838992809 . Andrzej Chodubski: „Aktywność kulturalna Polaków w Azerbejdżanie w XIX i na początku XX wieku”, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Gdańskiego”, nr 71/1986 Ryszard Badowski: „Polscy architekci w Baku na przełomie XIX i XX wieku”, [w:] „Polacy w Azerbejdżanie” pod red. Edwarda Walewandra, Instytut Badań nad Polonią i Duszpasterstwem Polonijnym KUL Lublin 2003 Andrzej Chodubski: „Polacy w Azerbejdżanie”, Wydawnictwo Adam Marszałek Toruń 2004