Odrowąż (Odrowąs, Odrowąsch, Odrzywąs) – polski herb szlachecki, wzmiankowany w najstarszym zachowanym do dziś polskim herbarzu, Insignia seu clenodia Regis et Regni Poloniae, spisanym przez historyka Jana Długosza w latach 1464–1480. Odrowąż jest jednym z 47 herbów adoptowanych przez bojarów litewskich na mocy unii horodelskiej z 1413 roku. Przedstawiciel rodu rycerskiego Odrowążów, Jan ze Szczekocin, adoptował wówczas bojara, Wyszegerda. Wraz z upływem czasu i rozwojem struktury szlacheckiej, Odrowążowie podzielili się na wiele rodzin. Najbardziej znane rody z późniejszych epok, pieczętujące się herbem Odrowąż to między innymi: potomkowie adoptowanego w Horodle bojara Chreptowiczowie i potomkowie samych Odrowążów – Pieniążkowie. Odrowąża używał też Jacek Odrowąż. == Opis herbu == === Opis historyczny === Jan Długosz blazonuje herb następująco: Kasper Niesiecki, podając się na dzieła historyczne Bartosza Paprockiego i Szymona Okolskiego, opisuje herb: === Opis współczesny === Opis skonstruowany współcześnie brzmi następująco: Na tarczy w polu czerwonym, rogacina rozłuczona. W klejnocie siedem ogonów pawich, na nich godło w lewą stronę herbu obrócone. Labry herbowe czerwone, podbite srebrem. == Geneza == === Czeskie pochodzenie Odrowążów === Antoni Małecki, opierając się na dziele Bartosza Paprockiego pt. Zrcadlo slavného Markrabství moravského, z 1593 roku, twierdzi, że identyczny znak herbowy co polski Odrowąż – był godłem panów z Dubrawicy. Przekaz Długosza twierdzący o herbie: „ex Moravia ducens genus” interpretuje w ten sposób, że należy go odnieść tylko do herbu Odrowąż, a nie do całego rodu Odrowążów. Herb ten na Morawach jest rodzimy, co stwierdza już historyk František Palacký, uznając go za ustalony już w XIII wieku w czeskim rodzie Beneszowców. Miał mieć ten herb czeski i swoją nazwę czeską, którą Palacký podaje w formie „Odřiwans”. Ta nazwa nie ma związku ani z Beneszem, protoplastą rodu Beneszowców, ani z Dubrawicą. Jest czymś naleciałym. Nie wiadomo dokładnie od kiedy herb ten zaczęto nazywać Odrowążem. Rodzina Beneszowców rozpadła się na kilka odnóg, osiadłych w Czechach, na Śląsku i Morawach. Z tego by wynikało, że polscy Odrowąże byli gałęzią Beneszowców, która przyszła do Polski i osiedliła się w województwie sandomierskim i krakowskim, oraz że godło swe przynieśli już z ojczyzny. Przeciw tej teorii prof. Małecki dodaje wątpliwości, nie może on pogodzić z poprzednimi wywodami: bytności Odrowążów w Polsce, równą tej, jak Beneszowców w Czechach. Dodatkowo fakt iż nazwa herbu Odrowąż w tym proklamacja rodu, wzięła niewątpliwie nazwę od polskiej osady zlokalizowanej w województwie sandomierskiem, a nie od jakiejś osady morawskiej, oraz że godło Odrowąż, jakkolwiek identyczne ze znakiem Beneszowców, nie występuje jeszcze nawet w drugiej połowie XIII wieku, co najmniej do 1290 roku. W ojczyźnie Beneszowców ryto je na odnośnych pieczęciach zapewne równie dawno, jak herb np. Persztynów (1220), choć z powodu braku znajomości sfragistyki czeskiej, nie można na to złożyć pozytywnych dowodów. Franciszek Piekosiński wszystkie te wątpliwości rozstrzyga tłumacząc, że jeżeli Odrowąże w Czeczach używali nazwy rodowej „Odrowąż”, zarówno, jak i w Polsce (a jak wiadomo proklamacje w Czechach były nieznane), ponadto starożytność tego rodu mamy udowodnioną w Polsce aż do schyłku XI wieku, to musi oznaczać, że to czescy Odrowąże przyszli z Polski do Czech i przynieśli swoją proklamację, a nie odwrotnie, objaśniając zatem, że jest to polski ród, a nie czeski. Ostatni wypowiedział swe zapatrywanie w tej kwestii Władysław Semkowicz, poświęcił wówczas uwagę chorągwi niejakiego Jana Jenczykowicza, pana morawskiego, mającego prowadzić ją pod godłem Odrowąża czeskiego w Bitwie pod Grunwaldem. Ród ten nazwał Benešowcami, który z polskimi Odrowążami prócz identycznego godła herbowego najprawdopodobniej w żadnym nie pozostawał związku. Jednakże wspomniany autor przypuszczenie zmienił to w pracy, przedstawionej na posiedzeniu Akademii Umiejętności 10 lipca 1911 roku, a noszącej tytuł: „Uwagi metodyczno-krytyczne nad pochodzeniem i rozsiedleniem rycerstwa polskiego wieków średnich”. Komentując, że do czesko-morawskich rodów należą i... Odrowąże. Tych ostatnich wiąże autor z morawskimi panami Beneszowcami, u których, prócz identycznego herbu, znajduje imiona, właściwe Odrowążom: Dobiesz i Miłosław. Pierwotne ich siedziby były w Śląsku Opawskim nad górną Odrą (z którą w związku zapewne proklama) skąd przez Śląsk dostali się do Polski. Antoni Rybarski na podstawie badań rodów Odrowążów i Beneszowców przy zestawieniu ich gniazd i terytoriów, stwierdził, że można wyprowadzić zupełnie pewne wnioski, dotyczące pochodzenia tych rodów. Gniazda ich są zupełnie odrębne, Beneszowców – czeskie, Odrowążów – notorycznie śląskie. Z pierwotnego swego gniazda gałąź Beneszowców emigruje bardzo wcześnie i osiedla się w Opawskim w 1062 r., zakładając wszędzie osady o nazwie Beneszowa. Posiadłości Beneszowców w tamtym regionie rozszerzają się bardzo znacznie i szybko – nigdy jednak nie graniczyły z posiadłościami Odrowążów. To zupełnie wyklucza przypuszczenie, że Beneszowcy pochodzą od Odrąwążów. Zwrócił też uwagę na alternatywę wręcz przeciwną: że gałąź Beneszowców, w Opawskim osiedlona, przeniosła się do Odrowąża nad Odrą i uznała tę nową miejscowość za swe gniazdo rodowe tak dalece, iż jej nazwę przeniosła potem do Małopolski (zob.: Odrowąż), jako coś dla siebie najcharakterystyczniejszego. Pomijając sztuczność takiego przypuszczenia, przeczą mu dwa argumenty. Po pierwsze, fakt ściśle stwierdzony, że Beneszowcy, osiedlając się na nowych terytoriach, zakładają wśród nich osady, zwane Beneszowami, żadnej zaś takiej osady ani nad Odrą koło Odrowąża ani w Koneckiem nigdzie nie ma. Po drugie, sama chronologia osadnictwa obydwóch rodów. Dersław, syn Benesza, zjawia się w Opawskim w 1062 roku. Jest on pierwszym Beneszowcem, osiedlonym w niezbyt wielkiej odległości (ok. 62 kilometry) od Odrowąża (śląskiego). Wobec tego, gdyby Odrowąże od Beneszowców pochodzili, to osiedlenie się ich w Odrowążu musiałoby nastąpić po roku 1062. Tymczasem z całą pewnością powiedzieć można, że wtedy w Małopolsce już są osiedleni członkowie rodu, którzy z Odrowąża śląskiego pochodzili i miejscowość tę za swe gniazdo rodowe uważali, skoro przenieśli tę nazwę do Małopolski. Dowodzi to zupełnie jasno, że ród ten przed 1062 w Odrowążu (nad Odrą) już od niepamiętnych czasów siedział, a zatem na pewno od Beneszowców nie pochodził. Beneszowcy zjawiają się w ziemi opawskiej w chwili, gdy należy ona już bez wątpienia do Moraw, nie do Śląska. Związani są z dziejami czesko-morawskimi. Jednym słowem są to dwa rody pod względem pochodzenia zupełnie odrębne. Nie jest rzeczą wykluczoną, iż mogły one być ze sobą spokrewnione przez małżeństwa, chociaż zamieszkiwały dwa różne organizmy państwowe. Niestety, źródła nie przechowały danych co do takiej ich łączności. W rzeczywistości łączy je wspólne godło herbowe (znak herbowy). === Odřiwans === Herby czeskie, nie posiadały swej proklamacji (nazwy herbu), tymczasem godło Beneszowców teoretycznie ją posiada. U niektórych pisarzy, np. u Palackiego, nosi nazwę „Odřiwans”. Nazwa ta nie może pochodzić ze wspólności rodowej Odrowążów i Beneszowców (jak już została ta kwestia wyjaśniona w sekcji wyżej) – musi być więc jakaś inna przyczyna. Zbadanie chronologii nazwy „Odřiwans” wyjaśnia wszystko w zupełności. Otóż nazwa ta zjawia się dopiero w XVI wieku we wspomnianym już dziele Paprockiego. Czeski historyk, Josef Jireček wyraźnie opowiada się za jej polskiem pochodzeniem, twierdzi też, że wzięła się właśnie od Paprockiego. Porównanie wiadomości dotyczących Odrowąża, zawartych w pierwszym dziele Paprockiego, Herby rycerstwa polskiego, z drugim jego dziełem Zrcadlo slavného Markrabství moravského, wykazuje, że opowieść ostatnia jest tylko upiększeniem, amplifikacją pierwszej. Wiedzę na temat rzekomego morawskiego pochodzenia Odrowążów Paprocki ma z herbarza Jana Długosza, do tego dorabia legendę w Herbach rycerstwa polskiego. Przed Paprockim nikt o Odřivansie w Czechach i na Morawach nie pisał. Podkreślić należy, że nazwa Odřiwans przyjęła się w Czechach nie jako proklamacja rodowa, jak przypuszczali Małecki i Piekosiński, lecz jako nazwa przedmiotu, umieszczonego w godle herbowym, o czym wnosić można z faktu, iż herb poprzednio zwał się „rohata strela” (w Kronice Dalimila, pochodzącej z pierwszej ćwierci XIV wieku) lub „zavinouta strela” (jak wykłada Martin Kolář). Znaczenie ostatniej nazwy pozwala zrozumieć przechowany w księgach ziemskich margrabstwa morawskiego rysunek herbu Piotra z Krawarz i Strażnicy, pochodzący z roku 1412. Według następujących wniosków oznacza to, że czeska nazwa Odřiwans jest odpowiednikiem polskiego Odrowąża i została wymyślona przez Polaka. === Pochodzenie i znaczenie znaku herbowego === Antoni Rybarski na temat znaku herbowego ma swoją teorię, zauważa, że na najstarszej pieczęci czeskiej, a zatem w ogóle na najstarszym wizerunku omawianego herbu, końce łuku wgięte są do środka, a nie wygięte na zewnątrz. Według niego można to wytłumaczyć formą tarczy herbowej. Na pieczęciach rytych na trójkątnych tarczach, końce łuku wyraźnie zwężają się ku dołowi, tak jak w przypadku pieczęci Tomasza ze Štitnego i Krzesława, podsędka ziemskiego krakowskiego z 1385 roku. Trójkątna forma tarczy nie wpłynęła na wgięcie końców łuku na pieczęciach Jana Szczekockiego z r. 1419 i Mikołaja Strasza z r. 1480. Strzały takie w średniowieczu uchodziły za godło umęczonego strzałami św. Sebastiana i amulet przeciw zarazie (czarnej śmierci). Rzeźbione w jakimś trwałym materiale, noszone były na szyi, by zapobiegały strasznej chorobie. Wiara w ochronne działanie tego symbolu powstała stąd, iż sam św. Sebastian bardzo wcześnie uważany był za patrona czy opiekuna przeciw tej chorobie. Kult św. Sebastiana w Mediolanie sięgał IV wieku i nie wygasł jeszcze nawet w XVI wieku. Prawdopodobnie, czcią ogólną musiało się cieszyć i godło świętego. Wiad