## Charakterystyka ogólna i Toponimia Mielec to miasto na prawach powiatu w południowo-wschodniej Polsce, leżące w Kotlinie Sandomierskiej, w dolinie rzeki Wisłoki. Historycznie przynależy do ziemi sandomierskiej w Małopolsce. Obecnie jest siedzibą powiatu mieleckiego i kluczowym ośrodkiem administracyjnym, gospodarczym i kulturowym regionu. Toponimia nazwy "Mielec" wywodzi się od staropolskich rdzeni oznaczających "miłość", "miły" lub "łagodny", co może nawiązywać do przyjaznych warunków osiedleńczych lub charakteru pierwotnych mieszkańców. Pierwsze wzmianki pisane pochodzą z 1229 roku, z bulli papieża Grzegorza IX. ## Historia Miasta ### Początki i lokacja Pierwsze ślady osadnictwa na tym terenie potwierdzają obecność osady targowej już w XIII wieku. W II połowie XIV wieku istniała tu niezależna parafia katolicka. Przełomowym momentem był **17 marca 1457 roku**, gdy król Kazimierz IV Jagiellończyk wydał przywilej lokacyjny dla miasta pod nazwą *Nowy Targ* na rzecz Jana Mieleckiego. Z nieznanych przyczyn miasto nie zostało wówczas zbudowane; stało się to dopiero w **1470 roku**, gdy Jan i Bernardyn Mieleccy oficjalnie założyli Mielec. W XVI i XVII wieku miasto rozkwitało pod rządami rodów Mieleckich i Ossolińskich. Powstawały pierwsze cechy rzemieślnicze (kowalski, krawiecki, szewski), rozwijał się handel, a miasto stało się ważnym lokalnym centrum. Ród Mieleckich władał okolicami aż do wygaśnięcia linii w 1771 roku. ### Okres zaborów i I wojna światowa Wskutek I rozbioru Polski w 1772 roku Mielec znalazł się pod zaborem austriackim. XIX wiek przyniósł modernizację i powstanie instytucji powiatowych. W 1900 roku miasto strawił ogromny pożar, zniszczony został ponad 3/4 zabudowy. Dzięki pomocy Sejmu Krajowego i pożyczce w wysokości 100 000 koron, Mielec odbudował się i na początku XX wieku posiadał już murowane kamienice, sąd, gimnazjum i infrastrukturę kolejową. Wybuch I wojny światowej przerwał ten rozwój; w latach 1914–1915 toczyły się tu zacięte walki, a miasto było okupowane przez wojska rosyjskie i austro-węgierskie. ### Okres międzywojenny i II wojna światowa W latach 1918–1939 Mielec dynamicznie się rozwijał, wybrukowano ulice i wybudowano elektrownię. **1936 rok** to początek nowej ery – w ramach Centralnego Okręgu Przemysłowego (COP) wybudowano Państwowe Zakłady Lotnicze nr 2 (PZL-Mielec), gdzie miano produkować bombowiec P-37 "Łoś". Po wybuchu II wojny światowej (8–13 września 1939 r.) miasto i fabryka zostały zbombardowane i zajęte przez Niemców. Niemcy przekształcili zakład w *Flugzeugwerk*. W tym czasie dokonano eksterminacji lokalnej społeczności żydowskiej; Mielec stał się pierwszym miastem w Generalnym Gubernatorstwie ogłoszonym *judenrein*. Ruch oporu (AK, "Jędrusie" i Gwardia Ludowa) aktywnie działał w regionie, m.in. przeprowadzając udany atak na mleczarskie więzienie Gestapo 126 w marcu 1943 roku. W lipcu 1944 roku Armia Czerwona utworzyła przyczółek baranowsko-sandomierski na Wiśle, a **6 sierpnia 1944 roku** dzięki współdziałaniu z AK, wkroczyła do Mielca, kończąc okupację. ### Czasy powojenne Po 1944 roku reaktywowano zakłady lotnicze. W latach PRL nosiły nazwę WSK "PZL-Mielec", produkując nie tylko sprzęt wojskowy, ale również rowery Mikrusy i części do Ursusa. Miasto przeżyło boom demograficzny i urbanistyczny. W latach 70. i 80. Stal Mielec świętowała triumfy. W lipcu 1980 roku w zakładach lotniczych wybuchł strajk, jeden z pierwszych w Polsce, poprzedzając wydarzenia sierpniowe w Gdańsku. Transformacja ustrojowa przyniosła kryzys i restrukturyzację PZL. W 1995 roku utworzono pierwszą w Polsce Specjalną Strefę Ekonomiczną Euro-Park Mielec, a w 2007 roku zakład został przejęty przez amerykański koncern Sikorsky Aircraft Corporation. ## Gospodarka Mielec to jeden z najważniejszych ośrodków przemysłowych na Podkarpaciu. Jego gospodarka opiera się na trzech filarach: przemyśle high-tech, SSE i tradycyjnym rzemiośle. ### Przemysł Lotniczy i High-Tech Największym pracodawcą jest **Polskie Zakłady Lotnicze Sp. z o.o.**, wchodzący w strukturę Sikorsky (Lockheed Martin). Zakład produkuje m.in. komponenty i śmigłowce S-70i Black Hawk. Inne kluczowe firmy: * **Kronospan** – płyty wiórowe i panele podłogowe. * **Fakro Group** – okna dachowe i stolarka budowlana. * **Autopart** – akumulatory rozruchowe. * **Sanglass** – szkło hartowane. * **Cobi** – klocki zabawki i gry edukacyjne. ### Specjalna Strefa Ekonomiczna Euro-Park Mielec SSE, założona 1995, przyciągnęła ponad 100 inwestorów, tworząc tysiące miejsc pracy. Dywersyfikowała ona gospodarkę miasta po upadku PRL, zapewniając stabilność zatrudnienia. | Sektor Przemysłowy | Kluczowe Produkty/Usługi | Znaczenie Regionalne | |-------------------|------------------------|----------------------| | Lotniczy/Military | Helikoptery, komponenty, UAV | Globalny dostawca (Sikorsky) | | Budowlany/Drewniany | Okna dachowe, panele MDF, płyty | Lider eksportowy w UE | | Motoryzacyjny/Elektryczny | Wózki Melex, części akcesoriowe | Rosnący sektor e-mobility | | Spożywczy/FMCG | Lody Zielona Budka, opakowania | Silna marka konsumencka | ## Kultura, Edukacja i Dziedzictwo Mielec to ośrodek kulturalny z licznymi instytucjami. Wiodącą rolę odgrywa **Samorządowe Centrum Kultury**, w skład którego wchodzi Dom Kultury (d. ZDK WSK), kino Galaktyka oraz Zespół Pieśni i Tańca "Rzeszowiacy". W mieście działa **Muzeum Regionalne** z siedzibą w zabytkowym Pałacu Oborskich oraz Jadernówce (muzeum fotografii z ponad 500 eksponatami). Edukację zapewniają setnie placówki, od szkół podstawowych po wyższe (m.in. Wyższa Szkoła Gospodarki i Zarządzania, Nauczycielskie Kolegium Języków Obcych). Specjalnością regionu są Szkoły Mistrzostwa Sportowego im. Grzegorza Laty, które kształcą przyszłych gwiazd piłki nożnej. W mieście znajduje się **28 rzeźb plenerowych** oraz monumentalny Pomnik Żołnierzy Wyklętych-Niezłomnych z 2022 roku. Co roku odbywa się Międzynarodowy Festiwal Muzyczny. ## Religia i Wspólnoty Wyznaniowe Struktura religijna Mielca odzwierciedla tradycje Małopolski. Dominuje Kościół Rzymskokatolicki z wieloma parafiami (m.in. św. Mateusza Apostoła, Ducha Świętego, Trójcy Przenajświętszej). Patronką miasta jest Najświętsza Maryja Panna Nieustającej Pomocy. Obecne są również mniejszościowe wspólnoty: * **Kościół Zielonoświątkowy** – aktywny od lat 90. XX w. * **Kościół Greckokatolicki** – ośrodek duszpasterski. * **Świadkowie Jehowy** – zbory Wschód i Zachód. * **Kościół Boży w Polsce** – zbór w Mielcu. Historycznie w Mielcu istniała kwitnąca społeczność żydowska. Pierwszą drewnianą synagogę wzniesiono w 1721 roku; w XIX wieku była to społeczność głównie chasydzka. Holokaust zniszczył ją niemal całkowicie; upamiętnieniem tego są pomniki i tablice w miejscach kaźni. ## Infrastruktura i Transport ### Transport drogowy i lotniczy Mielec charakteryzuje się specyficznym położeniem komunikacyjnym. Do 2015 roku był to największy ośrodek miejski w Polsce bez bezpośredniego dostępu do drogi krajowej. Sytuację zmieniła budowa **obwodnicy Mielca** (drogi wojewódzkiej nr 985), łączącej go z trasami E40 (A4) i S74. W mieście działa Miejska Komunikacja Samochodowa. Kluczowe jest **Lotnisko Mielec** (kod ICAO: EPMI). To lotnisko fabryczne i publiczne kategorii 4B, wyposażone w system APV-I do lądowania przy złej widoczności. Obsługuje ruch biznesowy, ratowniczy, agrolotnictwo oraz aeroklub sportowy. Posiada nowoczesną stację paliw JET-A1 i AVGAS. ### Transport kolejowy Linia kolejowa nr 25 (Dębica – Mielec – Tarnobrzeg/Sandomierz) ma długą historię, sięgającą 1887 roku. Po latach zaniedbań i wstrzymania ruchu pasażerskiego, w latach 2018–2022 zrealizowano kompleksowy remont i rewitalizację. Od 2024 roku przywrócono połączenia dalekobieżne Intercity. Stacja Mielec i przystanki Południowy oraz Wolności zapewniają sprawny dojazd do Rzeszowa i Krakowa. W północnej części miasta (ok. 15 km) przebiega Linia Hutnicza Szerokotorowa (LHS) z terminalem przeładunkowym w Woli Baranowskiej, co podkreśla strategiczny charakter węzła transportowego.