Dynastia Han (206 p.n.e.–220 n.e.) (chiń. upr. 汉朝; chiń. trad. 漢朝; pinyin Hàn Cháo; Wade-Giles Han Ch’ao; wym. [xân tʂʰɑ̌ʊ̯]) była drugą dynastią cesarską Chin, po dynastii Qin (221-206 p.n.e.) i przed Epoką Trzech Królestw (220-280 n.e.). Założycielem dynastii był Liu Bang, późniejszy cesarz Gaozu. Rządy dynastii Han zostały na krótko przerwane przez dynastię Xin (9-23 n.e.), założoną przez byłego regenta Wang Manga. Dynastia Xin dzieli panowanie dynastii Han na dwa okresy: Zachodniej Dynastii Han (206 p.n.e.-9 n.e.) i Wschodniej Dynastii Han (25-220 n.e.). Panowanie dynastii Han jest uważane za złoty wiek w chińskiej historii. Do dziś główna grupa etniczna Chin określa siebie jako Chińczycy Han, a pismo chińskie jest określane jako „znaki Han” (chiń. upr. 汉字; chiń. trad. 漢字; pinyin hànzì). Cesarstwo Han dzieliło się na obszary zarządzane bezpośrednio przez władze centralne: komanderie i pewną liczbę wpół-autonomicznych lennych królestw. Królestwa stopniowo straciły wszelkie atrybuty niezależności, zwłaszcza po Rebelii Siedmiu Królestw. W 200 r. p.n.e. armia dynastii Han została pokonana przez konfederację koczowniczych plemion Xiongnu, która kontrolowała wschodnią część Wielkiego Stepu. W następstwie klęski dynastia Han weszła z Xiongnu w system dynastycznych mariaży, w którym de facto była słabszą stroną. Kiedy, pomimo pokoju, Xiongnu kontynuowali rajdy na Chiny, cesarz Wu (141-87 p.n.e.) zorganizował przeciwko nim szereg wypraw wojskowych. Zwycięstwa dynastii Han w tych wojnach, zmusiły Xiongnu do zostania ich wasalami i włączenia się w chiński system trybutarny. Te wyprawy rozszerzyły terytorium cesarstwa Han o Kotlinę Kaszgarską w Azji Środkowej i pozwoliły stworzyć Jedwabny Szlak – wielki szlak handlowy łączący Chiny i świat śródziemnomorski. Wojska dynastii Han zdołały podzielić Xiongnu na Północnych i Południowych. Następnie zmusiły Północnych Xiongnu do wycofania się poza rzekę Ili. Pomimo tych zwycięstw tereny na północ od Chin właściwych zostały szybko opanowane przez Xianbei. Od 92 r. n.e. coraz większy wpływ na politykę mieli pałacowi eunuchowie, angażujący się w brutalną walkę o władzę pomiędzy stronnictwami tworzonymi przez krewnych cesarzowych i cesarzowych wdów. Te walki wewnętrzne spowodowały ostatecznie upadek dynastii Han. Władza cesarska była także zagrożona przez potężne sekty taoistyczne, które wywołały Powstanie Żółtych Turbanów i Powstanie Pięciu Miar Ryżu. Po śmierci cesarza Linga (168-189 n.e.) gwardia cesarska dokonała masowej rzezi pałacowych eunuchów. Nastąpiło uniezależnienie lokalnej arystokracji i dowódców wojskowych, co spowodowało rozpad cesarstwa. W 220 r. n.e. Cao Pi, król Wei, zmusił do abdykacji na swoją rzecz cesarza Xiana (189-220 n.e.), co oznaczało definitywny upadek dynastii Han. Panowanie dynastii Han było okresem dobrobytu i znacznego upowszechnienia obrotu pieniężnego. Monety emitowane przez państwową mennicę od 119 r. p.n.e. pozostały podstawowym środkiem płatniczym aż do panowania dynastii Tang (618-907 n.e.). W celu sfinansowania wydatków związanych z wyprawami wojskowymi i osadnictwem na podbitych terytoriach, w 117 r. p.n.e. rząd ustanowił monopole na sól i żelazo oraz przejął działające w tych branżach przedsiębiorstwa. Rządowe monopole zniesiono za panowania Wschodniej Dynastii Han, a utracone dochody zastąpiono wysokim opodatkowaniem prywatnych przedsiębiorców. Cesarz znajdował się na szczycie hierarchii społecznej. Sprawował rządy, ale udział we władzy miała zarówno arystokracja jak i mianowani ministrowie, wywodzący się przeważnie z wykształconej elity. Od panowania cesarza Wu (141-87 p.n.e.) dwór cesarski oficjalnie promował, zarówno w edukacji jak i w polityce, konfucjanizm połączony z kosmologią późniejszych uczonych, jak np. Dong Zhongshu. Tę politykę kontynuowano aż do upadku dynastii Qing w 1911 r. Za panowania dynastii Han nastąpił znaczny postęp naukowy i technologiczny. Wynaleziono papier, ster, użycie liczb ujemnych, mapy plastyczne, zasilane hydraulicznie astrolabium sferyczne i sejsmograf, w którym zastosowano wahadło odwrócone. == Etymologia == Według Zapisków historyka, po upadku dynastii Qin przywódca rebelii Xiang Yu mianował w 206 r. p.n.e. Liu Banga królem (Wang) małego lenna Hanzhong (środkowe Han), nazwanego tak ze względu na położenie w środkowym biegu rzeki Han. Po zwycięstwie Liu Banga w wojnie domowej po upadku dynastii Qin (Rywalizacja Chu-Han, 206-202 p.n.e.), założona przez niego dynastia została nazwana Han – od nazwy lenna Hanzhong. == Historia == === Zachodnia Dynastia Han === Pierwszą dynastią cesarską Chin była dynastia Qin (221-206 p.n.e.). Dynastia Qin zjednoczyła, w drodze podboju, Chiny po Epoce Walczących Królestw, ale cesarstwo osłabło po śmierci pierwszego cesarza Chin Qin Shi Huanga. W ciągu czterech lat dynastia została obalona przez powstanie. Dwóch byłych przywódców powstania – Xiang Yu z Chu i Liu Bang z Han – zaczęło wojnę o dominację w Chinach (Rywalizacja Chu-Han, 206-202 p.n.e.), które po upadku dynastii Qin podzieliły się na 18 królestw, teraz zmuszonych do opowiedzenia się po stronie Xiang Yu lub Liu Banga. Chociaż Xiang Yu okazał się zdolnym dowódcą, w 202 r. p.n.e. Liu Bang ostatecznie pokonał go w bitwie pod Gaixia (obecnie Suzhou w prowincji Anhui). Liu Bang przyjął tytuł cesarza (huangdi) i jest znany pod imieniem Gaozu (202-195 r. p.n.e.). Nową stolicą ponownie zjednoczonych Chin został Chang’an. W pierwszych latach panowania Zachodniej Dynastii Han cesarstwo dzieliło się na 13 komanderii (wliczając region stołeczny) oraz 10 wpół-autonomicznych lennych królestw. Komanderie obejmowały 1/3 powierzchni kraju, w jego zachodniej części, i były zarządzane bezpośrednio przez władze centralne. Pozostałe 2/3 powierzchni kraju zajmowały lenne królestwa, na czele których stali mianowani przez cesarza królowie. Chcąc sobie zjednać ważniejszych dowódców z czasów wojny z Chu, cesarz Gaozu nadał im te królestwa w lenno. Odkąd zaczęła być kwestionowana lojalność wobec tronu osób niespokrewnionych z panującym, do 157 r. p.n.e. wszyscy lenni królowie zostali zastąpieni przez członków rodziny cesarskiej – Liu. Po kilku buntach królów z rodziny cesarskiej – największym była Rebelia Siedmiu Królestw w 154 r. p.n.e. – dwór cesarski w 145 r. p.n.e. rozpoczął serię reform, ograniczając wielkość i zasoby tych królestw oraz dzieląc je na mniejsze lub przekształcając w komanderie. Królowie nie mogli już mianować swoich urzędników; ten obowiązek przejął dwór cesarski. Królowie stali się tytularnymi władcami swoich lenn i zatrzymywali część wpływów z podatków jako swoje osobiste dochody. Królestwa nigdy nie zostały całkowicie zlikwidowane i istniały przez cały okres panowania dynastii Han. Na północ od Chin właściwych, wódz koczowników Xiongnu shanyu Maodun (209-174 p.n.e.) podbił różne plemiona zamieszkujące wschodnią część Wielkiego Stepu. Pod koniec panowania, kontrolował Mandżurię, Mongolię i Kotlinę Kaszgarską, podbijając ponad 20 państw na wschód od Samarkandy. Cesarz Gaozu był zaniepokojony ożywionym handlem bronią wytwarzaną w Chinach, prowadzonym z Xiongnu wzdłuż północnej granicy państwa, i nałożył embargo na Xiongnu. Pomimo embarga Xiongnu dalej nabywali w Chinach potrzebne im produkty. Siły chińskie zorganizowały niespodziewany atak na Xiongnu, którzy handlowali na terenach przygranicznych. W odwecie, Xiongnu najechali tereny obecnej prowincji Shanxi, gdzie w 200 r. p.n.e. pokonali wojska cesarstwa Han pod Baideng. W wyniku negocjacji, w 198 r. p.n.e. zostało zawarte porozumienie "heqin" (pokój i koligacja), pomiędzy cesarstwem Han a Xiongnu jako formalnie równorzędnymi stronami, wzmocnione poprzez małżeństwo dynastyczne. Jednak cesarstwo Han było zmuszone płacić Xiongnu ogromny trybut w postaci jedwabiu, żywności i wina. Pomimo trybutu i negocjacji pomiędzy shanyu Laoshang (174-160 p.n.e.) i cesarzem Wen (180-157 p.n.e.) o otwarciu przygranicznych rynków, Xiongnu kontynuowali rajdy na Chiny w celu zdobycia dodatkowych łupów. Na naradzie dworu (tingyi) zwołanej przez cesarza Wu (141-87 p.n.e.) w 135 r. p.n.e., konsensusem wśród ministrów było utrzymanie porozumienia heqin. Cesarz Wu zaakceptował to, pomimo kontynuacji rajdów przez Xiongnu. Jednak na naradzie dworu w następnym roku osiągnięto konsensus, że zastawienie w Mayi pułapki na rajd Xiongnu wraz z zabójstwem shanyu spowoduje chaos w państwie Xiongnu i będzie korzystne dla dynastii Han. Gdy pułapka nie powiodła się w 133 r. p.n.e., cesarz Wu zainicjował serię wypraw wojskowych przeciwko Xiongnu. Chińskie armie zdobywały kolejne obszary i tworzyły kolonie rolnicze (tuntian) w celu ich wzmocnienia. Kulminacja tych ataków miała miejsce w 119 r. p.n.e. w postaci bitwy pod Mobei, w wyniku której chińscy dowódcy Huo Qubing (zm. 117 p.n.e.) i Wei Qing (zm. 106 p.n.e.) zmusili dwór Xiongnu do ucieczki na północ od pustyni Gobi. Siły cesarstwa Han przeważały nad Xiongnu również za panowania następców cesarza Wu. Przywódca Xiongnu Huhanye (58-31 p.n.e.) ostatecznie w 51 r. p.n.e. podporządkował się cesarstwu Han jako jego wasal. Jego rywal do tronu, shanyu Zhizhi (56-36 p.n.e.), został pokonany w bitwie przez Chen Tanga i Gan Yanshou i zginął w pobliżu dzisiejszego Tarazu w Kazachstanie. W 121 r. p.n.e. wojska Han wyparły Xiongnu z rozległego terytorium sięgającego od Korytarza Gansu do jeziora Lob-nor. W 111 r. p.n.e. odparły wspólną inwazję Xiongnu i Qiang na to terytorium. W tym samym roku zostały utworzone cztery nowe pograniczne komanderie w tym regionie: Jiuquan, Zhangye, Dunhuang i Wuwei. Początkowo większość ich mieszkańców stanowili żołnierze. Rząd zaczął przymusowo przesiedlać do nowych nadgranicznych osad chłopów, wraz z należącymi do państwa niewolnikami i skazańcami, którzy wykonywali ciężkie prace. Zachęcał również zwykłych ludzi: chłopów, kupców, właścicieli ziemskich i pracowników najemnych, żeby dobrowolnie osiedlali się na tych terenach. Jeszcze przed ekspansją cesarstwa Han w kierunku Azji Środkowej podróże dyplomaty Zhang Qiana w latach 13