# Boliwia **Boliwia** (hiszp. *Bolivia*), oficjalnie **Wielonarodowe Państwo Boliwia** (hiszp. *Estado Plurinacional de Bolivia*) – państwo śródlądowe w środkowo-zachodniej części Ameryki Południowej. Graniczy z Brazylią na północy i wschodzie, Paragwajem i Argentyną na południu oraz z Chile i Peru na zachodzie. Konstytucyjną stolicą jest **Sucre**, siedzibą rządu – **La Paz**. Jako jedno z dwóch państw Ameryki Południowej nie ma dostępu do morza od 1884 roku. ## Warunki naturalne ### Geografia Boliwia leży na terenie Andów, gdzie rozciąga się trzy główne łańcuchy górskie: Kordyliery Zachodnia (najwyższy szczyt: **Sajama** – 6520 m n.p.m.), Kordyliery Środkowa i Kordyliery Wschodnia. Między Kordylierami Zachodnią a Środkową rozciąga się **płaskowyż Altiplano**. Na wschód teren opada w przedgórie **Yungas** i dalej w **Nizinę Boliwijską**. Południowo-wschodnia część kraju należy do **Gran Chaco**, a północna do **Amazonii**. Najważniejsze rzeki to **Mamoré**, **Beni** i **Guaporé**. Na Altiplano znajdują się bezodpływowe jeziora (**Titicaca**, **Poopó**) oraz solniska (**Salar de Uyuni**). ### Klimat Na nizinach panuje klimat równikowy z opadami 2000-3000 mm rocznie, na przedgórzu – kontynentalny wilgotny (1500-2000 mm), a w Andach – kontynentalny suchy (do 600 mm). ### Flora Dominują lasy równikowe (51% powierzchni kraju) i sawanny na nizinie, oraz formacje półpustynne (**puna**, **jalca**) w górach. W Boliwii istnieje 13 parków narodowych, z czego najbardziej znany to **Sajama**. ### Fauna W lasach równikowych występują jaguar, puma, kapibara, kajman, tapir i małpy. ## Historia ### Przedkolumbijska Tereny obecnej Boliwii były zamieszkane przez kultury prekolumbijskie od około 20 tys. lat. Pierwszą z wysoce rozwiniętych była kultura **Tiahuanaco**, rozwinęła się około II w. p.n.e. na południowym wybrzeżu jeziora Titicaca. W XV w. terytoria Ajmarów zostały podbite przez Inków. ### Okres hiszpański W XVI w. konkwistadorzy pod wodzą **Franciszka Pizara** podbięli te tereny, które jako **Górne Peru** zostały włączone do Wicekrólestwa Peru, a następnie do Wicekrólestwa La Platy. Nazwa państwa pochodzi od nazwiska **Simóna Bolivara**, przywódla walk o niepodległość. ### Od niepodległości do XXI w. Boliwia uzyskała niepodległość w 1825 roku. W 1884 roku, po wojnie o saletrę, utraciła dostęp do morza. W 1903 roku, po wojnie z Brazylią, straciła region Acre. W latach 1932-1935 toczyła wojnę o Chaco z Paragwajem, w wyniku której utraciła 2/3 spornego terytorium. W latach 1964-1982 Boliwia była pod rządami wojskowymi. Od lat 1980. prowadzi demokratyczny rząd. W 2006 roku na urząd prezydenta wybrany został **Evo Morales**, Indianin i przywódca lewicy. Po kontrowersyjnych wyborach w 2019 roku Morales ustąpił z urzędu, a tymczasową prezydentką została **Jeanine Áñez**. W 2020 roku władzę odzyskał **Luis Arce**, minister gospodarki w rządzie Moralesa. ## Ustrój polityczny Boliwia jest republiką prezydencką od 1967 roku. Głową państwa i szefa rządu jest prezydent wybierany na 5 lat (po referendum 2009 roku możliwa jednokrotna reelekcja). Parlament (Kongres) składa się z Izby Deputowanych (130 członków) i Senatu (27 członków). Kraj podzielony jest na 9 departamentów i 94 prowincje. ## Podział administracyjny - **Chuquisaca** (Sucre) - **Cochabamba** (Cochabamba) - **Beni** (Trinidad) - **La Paz** (La Paz) - **Oruro** (Oruro) - **Pando** (Cobija) - **Potosí** (Potosí) - **Santa Cruz** (Santa Cruz de la Sierra) - **Tarija** (Tarija) ## Ludność Średnia gęstość zaludnienia wynosi 10 osób/km². Około 3/4 ludności zamieszkuje obszary górskie, zwłaszcza powyżej 3000 m n.p.m. Obszary miejskie zamieszkuje 68,5% ludności (dane z 2015 roku). Największymi grupami etnicznymi są: Metysi (42,4%), Keczua (27,2%), Ajmara (22,5%). ### Największe miasta W 2012 roku największym miastem było **Santa Cruz**. Poza tym populację przekraczającą 500 tysięcy mieszkańców miały: **El Alto**, **La Paz** oraz **Cochabamba**. ### Religia Według danych z 2018 roku: katolicyzm (70%), ewangelikalizm (14,5%), brak religii/nieokreśleni (8,3%), adwentyści dnia siódmego (2,5%), mormoni (1,2%), inne religie (3,5%). ## Kultura ### Tradycje Tradycyjne kapelusze typu **bowler hat** (melonik) noszone są przez mieszkańców pochodzenia indiańskiego. Położenie kapelusza może wskazywać na stan cywilny kobiety. **Pollera** – kolorowa spódnica – jest symbolem dumy z własnego pochodzenia. Tkactwo ma duże znaczenie kulturowe i gospodarcze. Rodzina jest główną jednostką społeczną. ### Języki Około 80% mieszkańców posługuje się hiszpańskim jako językiem ojczystym. Języki Indian **Keczua** i **Ajmara** są również w użyciu. Niektórzy Boliwijczycy są trójjęzyczni. ### Święta 1 stycznia – Nowy Rok, poniedziałek i wtorek karnawału, 1 maja, 6 sierpnia – święto narodowe, 1 i 2 listopada – Wszystkich Świętych i Zaduszki, 25 grudnia – Boże Narodzenie. ## Gospodarka Boliwia jest jednym z najbiedniejszych krajów Ameryki Południowej. PKB w 2017 roku wynosił około 3353 USD na mieszkańca. Podstawą gospodarki są przemysł wydobywczy i rolnictwo. Najważniejszym towarem eksportowym jest cyna. Boliwia ma drugie na świecie największe zasoby litu (9 megaton). Lit jest wykorzystywany w akumulatorach litowo-jonowych. ## Siły zbrojne Boliwia dysponuje wojskami lądowymi, marynarką wojenną oraz siłami powietrznymi. W 2014 roku wojska liczyły 55,5 tys. żołnierzy zawodowych i 37,1 tys. rezerwistów. Według rankingu Global Firepower (2014) Boliwia zajmowała 91. miejsce na świecie pod względem potencjału militarnego. ## Wydarzenia najnowsze 26 czerwca 2024 roku doszło do próby wojskowego puczu. Generał **Juan José Zúñiga** ogłosił przejęcie władzy, jednak rząd aresztował go i 17 innych osób podejrzanych o przygotowanie spisku.