# Brazylia ## Historia ### Przedkolonialny okres Zanim przybyli Europejczycy, teren dzisiejszej Brazylii zamieszkiwały liczne plemiona Indian, takie jak Tupinambá, Guarani oraz wiele grup językowych z rodziny Arawak i Carib. Ich społeczeństwa opierały się na rolnictwie, łowiectwie i zbieractwie, a także na rozbudowanych systemach wymiany handlowej. ### Odkrycie i kolonizacja portugalska W 1500 roku portugalski żeglarz Pedro Álvares Cabral dotarł do wybrzeży Bahii, co formalnie otworzyło okres kolonizacji. Pierwsze stałe osady powstały w latach 30. XVI wieku, głównie wokół produkcji cukru na plantacjach wykorzystujących niewolników afrykańskich. W kolejnych stuleciach gospodarka opierała się na eksploatacji złota (XVIII w.) i kawy (XIX–XX w.). ### Niepodległość i okres cesarski 7 września 1822 roku książę regent Dom Pedro I ogłosił niepodległość Brazylii od Portugalii, stając się pierwszym cesarzem kraju jako Pedro I. Monarchia przetrwała do 1889 roku, kiedy to po zamachu stanu proklamowano Republikę Federacyjną Brazylii. ### Era republikańska XX wiek przyniósł okresy demokracji dyktatorskiej (np. ról Getúlio Vargas 1930‑1945 i 1951‑1954, oraz dyktatura wojskowa 1964‑1985) oraz szybki rozwój przemysłowy i urbanizacyjny. W latach 2000‑2010 Brazylia doświadczyła wzrostu gospodarczego dzięki boomowi surowcowemu i programom socjalnym takim jak Bolsa Família, które znacząco zmniejszyły ubóstwo. ### Współczesność Obecnie Brazylia jest jedną z największych gospodarek świata (pozycja 8‑10 w PKB nominalnym) i odgrywa kluczową rolę w polityce regionalnej, będąc założycielskim członkiem Mercosuru oraz aktywnym uczestnikiem ONZ i G20. ## Geografia Brazylia zajmuje powierzchnię około 8,5 miliona km², co stanowi niemal połowę kontynentu południowoamerykańskiego. Graniczy z wszystkimi krajami Ameryki Południowej poza Ekwadorem i Chilą. Kraj podzielony jest na 26 stanów oraz jeden dystrykt federalny (Brasília). ### Klimat Większość terytorium leży w strefie równikowej i zwrotnikowej, co daje klimat równikowy (Amazonii), sawanny (Cerrado), pustynny (Caatinga) oraz subtropikalny (południowe stany). Średnie roczne opady w Amazonii przekraczają 2000 mm, podczas gdy północny wschód otrzymuje poniżej 500 mm rocznie. ### Rzeźba terenu Najważniejsze jednostki geomorfologiczne to: - Nizina Amazonijska (basen rzeki Amazonki) - Wyżyna Gujańska i Brazylijska - Wyżyny wewnętrzne (Planalto) - Pasma górskie Serra do Mar i Serra da Mantiqueira - Nizina Pantanalu (największy obszar podmokły na świecie) ### Najważniejsze rzeki Amazonka (największa rzeka świata pod względem objętości wody), Parana, São Francisco, Madeira, Tapajós i Xingu. ## Gospodarka Brazylia posiada zróżnicowaną gospodarkę opartą na sektorach usługowym (ok. 70% PKB), przemyśle (ok. 20%) oraz rolnictwie i eksploatacji surowców (ok. 10%). ### Kluczowe sektory - **Rolnictwo i hodowla:** największy światowy producent soi, trzciny cukrowej, kawy, pomarańczy i wołowiny. - **Przemysł:** motoryzacja (Volkswagen, GM, Fiat), lotnictwo (Embraer), stal, chemia, tekstylia oraz przemysł petrochemiczny. - **Usługi:** finanse, turystyka, telekomunikacja i handel detaliczny. - **Energia:** dużą część energii elektrycznej stanowi energia hydroelektryczna (z elektrowni Itaipu, Belo Monte oraz Tucuruí); kraj jest także liderem w produkcji bioetanolu z trzciny cukrowej. ### Handel zagraniczny Główne partnerzy handlowi to Chiny, Stany Zjednoczone, Argentyna i Holandia. Eksport skupia się na surowcach rolnych, rudach żelaza, ropy naftowej i produktach przemysłowych. ## Kultura ### Język Językiem urzędowym jest portugalski, który wyróżnia się specyficznym akcentem i słownictwem brazylijskim. ### Muzyka i taniec Brazylia jest światowym centrum muzyki: samba, bossa nova, tropikalia, mpb (música popular brasileira), funk carioca oraz rap. Znane festiwale to Carnival w Rio de Janeiro, Salvador i Recife/Olinda, oraz festiwal Parintins. ### Literatura Wielu noblistów i laureatów nagród międzynarodowych wywodzi się z Brazylii, m.in. Jorge Amado, Clarice Lispector, Paulo Coelho oraz Adolpho Bloch (Nagroda Nobla w Literaturze 1998 – José Saramago nie jest Brazylijczykiem, ale warto wspomnieć o Toni Morrison? poprawmy: tak, Brazylijczycy nie otrzymali Nobla w literaturze, ale ważni autorzy to Machado de Assis, João Guimarães Rosa, oraz nowocześni jak Bernardo Carvalho). ### Kino Industria filmowa Brazylii produkuje rocznie około 150 filmów; znane reżyserzy to Glauber Rocha (Cinema Novo), Fernando Meirelles („Miasto Boga”) oraz Kleber Mendonça Filho. ### Sztuki wizualne Od barokowych dzieł sztuki sakralnej w Minas Gerais po współczesne instalacje w Bienal de São Paulo, brazylijska sztuka jest rozpoznawalna na całym świecie. ### Kuchnia Brazylia oferuje ogromną różnorodność kulinarną: feijoada (gulasz z czarną fasolą i wieprzowiną), acarajé (kotlet z czarnym groszkiem i krewetkami), pão de queijo, churrasco (grillowane mięsa), oraz liczne owoce egzotyczne takie jak açaí, cupuaçu i graviola. ## Religia Według danych IBGE (2022) około 64,6% Brazylijczyków identyfikuje się jako katolicy rzymscy, 22,2% jako protestanci (zielonoświątkowcy i inne denominacje), około 8% deklaruje brak religii, natomiast pozostają wyznawcy religii afrobrazylijskich (Candomblé, Umbanda), religii indiańskich oraz innych ruchów duchowych. ## Edukacja i zdrowie System edukacji obejmuje naukę przedszkolną, podstawową (9 lat), średnią (3 lata) oraz wyższą. Według UNESCO wskaźnik piśmiennictwa dorosłych wynosi około 93,2% (2021). System zdrowia publiczny (SUS) zapewnia bezpłatną opiekę medyczną wszystkim obywatelom, choć dostęp do specjalistycznej opieki bywa nierówny między regionami. ## Sport Piłka nożna jest narodowym pasją; Brazylia wygrała Mistrzostwa Śla pięciokrotnie (1958, 1962, 1970, 1994, 2002) i jest uznawana za jedno z najbardziej utytułowanych reprezentacji na świecie. Inne popularne sporty to siatkówka, żeglarstwo, sztuki walki (brazylijskie jiu-jitsu, capoeira) oraz Formuła 1 (Grand Prix Brazylii). ## Ochrana środowiska Amazonii przypada około 60% powierzchni lasów deszczowych świata. Brazylia stoi przed wyzwaniem związanym z wylesianiem, pożarami oraz konfliktami gruntowymi. Rząd wprowadził programy takie jak Plan Działania w celu Zapobiegania i Kontroli Wylesiania w Amazonii (PPCDAm) oraz zobowiązania do redukcji emisji gazów cieplarnianych w ramach Porozumienia Paryskiego. ## Galeria      --- *Źródła: IBGE, Banco Central do Brasil, Ministerstwo Turystyki, UNESCO, World Bank.*