# Grenlandia Grenlandia (gren. *Kalaallit Nunaat*, duń. *Grønland*) to autonomiczne terytorium zależne Danii, położone w Ameryce Północnej, konkretnie na wyspie o tej samej nazwie. Jest to największa wyspa na świecie, która nie jest kontynentem, zajmująca imponujący obszar 2 166 086 km². 81% jej terytorium pokrywa lądolód grenlandzki, co stanowi istotny element krajobrazu i klimatu wyspy. Według danych z 2026 roku, Grenlandię zamieszkuje około 55 695 osób, z czego około 89% stanowią Inuici. Stolicą Grenlandii jest Nuuk, znane również pod duńską nazwą Godthåb. ## Historia Pierwszymi Europejczykami, którzy dotarli na Grenlandię, byli wikingowie. W X wieku n.e. założyli oni pierwsze osady, korzystając z okresu średniowiecznego optimum klimatycznego, kiedy na Grenlandii możliwa była uprawa jęczmienia i hodowla zwierząt. Osady te przetrwały kilka wieków, jednak wraz z ochłodzeniem klimatu w północnych regionach Atlantyku, zaczęły się wyludniać, a w XIV wieku zostały opuszczone lub wymarły. ## Geografia Grenlandia usytuowana jest w północnej części Oceanu Atlantyckiego, będąc częścią Ameryki Północnej. Oddzielają ją od reszty kontynentu cieśniny Davisa, Smitha i Robesona oraz Morze Baffina. Najdalej na północ wysunięty punkt to Przylądek Morris Jesup, a na południe – Przylądek Farvel. Od wschodu Cieśnina Duńska oddziela ją od Islandii. Najwyższym szczytem Grenlandii jest Góra Gunnbjørna, osiągająca wysokość 3700 m n.p.m. Grubość lodu w czaszy lodowca dochodzi nawet do 3500 m. Wybrzeże jest typu fiordowego, z licznymi przybrzeżnymi wyspami. Większa część wyspy leży na północ od koła podbiegunowego. Na Grenlandii znajduje się również największy na świecie park narodowy. Gdyby cały lądolód Grenlandii uległ stopnieniu, poziom mórz podniósłby się o ponad 7 metrów, co miałoby katastrofalne konsekwencje dla terenów nisko położonych na całym świecie. ## Polityka Na mocy konstytucji duńskiej z 1953 roku, Grenlandia jest integralną częścią Królestwa Danii, posiadającą od 1979 roku szeroką autonomię. Duńskie władze centralne zachowują kompetencje w sprawach konstytucji, obrony, polityki zagranicznej i monetarnej, reprezentowane na Grenlandii przez wysokiego przedstawiciela. Grenlandia wybiera dwóch deputowanych do parlamentu duńskiego (Folketing). Lokalnym organem władzy ustawodawczej jest Landsting (kadencja 4 lata, wybory powszechne), a władzę wykonawczą sprawuje rząd, odpowiedzialny przed Landstingiem. Główne partie polityczne to: * **Siumut** („naprzód”) – partia socjaldemokratyczna, założona w 1977 roku, opowiadająca się za jak najszerszą autonomią w ramach Danii. * **Atassut** („poczucie wspólnoty”) – partia konserwatywno-liberalna, założona w 1978 roku, popierająca bliskie związki z Danią. * **Inuit Ataqatigiit** („wspólnota ludzka”) – inuicka partia niepodległościowa, założona w 1978 roku. 25 listopada 2008 roku odbyło się referendum w sprawie poszerzenia autonomii, w którym 75,54% mieszkańców głosowało za, przy frekwencji wynoszącej 71,96%. W wyniku referendum przekazano rządowi Grenlandii sprawy polityki morskiej, zasobów naturalnych oraz policję i sądownictwo, łącznie około 30 obszarów. Język grenlandzki stał się jedynym językiem urzędowym. Polityka zagraniczna i obronna pozostały niezmienione. Nowe przepisy weszły w życie 21 czerwca 2009 roku. Stany Zjednoczone posiadają na Grenlandii bazę wojsk powietrznych Thule z elementami systemu wczesnego ostrzegania przed pociskami balistycznymi, wykorzystywaną również przez dowództwo sił kosmicznych. W przeszłości działała także tajna baza Camp Century. Początki obecności amerykańskiej sięgają 9 kwietnia 1941 roku, kiedy USA przejęły kontrolę nad wyspą prawdopodobnie bez zgody duńskiego rządu emigracyjnego. W 1946 roku prezydent Harry Truman złożył Danii ofertę zakupu Grenlandii za 100 milionów dolarów, a w 2019 roku do pomysłu powrócił prezydent Donald Trump. ## Podział administracyjny Podział administracyjny Grenlandii jest dwustopniowy i obejmuje 5 gmin (Avannaata, Kujalleq, Qeqertalik, Qeqqata i Sermersooq) oraz 17 dystryktów. Park Narodowy Grenlandii i baza kosmiczna Pituffik stanowią obszary niemunicypalne. ## Flora i fauna Flora Grenlandii jest uboga, obejmująca ok. 500 gatunków roślin wyższych oraz 3000 gatunków mchów, porostów i glonów. Roślinność występuje tylko w miejscach wolnych od lodu. Zasadniczy typ roślinności stanowią tundra oraz łąki. Fauna jest dostosowana do surowych warunków klimatycznych. Na wybrzeżach żyją m.in. renifery, piżmowoły arktyczne, lemingi, niedźwiedzie polarne, lisy polarne, wilki polarne, zające polarne, gronostaje, a także ptaki. Morze zamieszkują liczne ryby i ssaki morskie, w tym wale grenlandzkie, narwale, białuchy, morsy i foki. Grenlandzkie wody są również bogate w kryl, stanowiący pożywienie dla wielu kręgowców. ## Klimat Na Grenlandii panuje klimat polarny, a na wybrzeżach – subpolarny. Klimat charakteryzuje się częstymi zmianami pogody, gwałtownymi wahaniami temperatury oraz znacznymi opadami, szczególnie w części południowej. Południowo-zachodnia część wyspy jest cieplejsza dzięki wpływowi Prądu Północnoatlantyckiego. Średnia temperatura w południowo-zachodniej Grenlandii w styczniu wynosi −7 °C, a w lipcu +10 °C. W centralnej części wyspy temperatura rzadko przekracza 0 °C, a średnia temperatura w lutym wynosi −47 °C. Rekordy niskiej temperatury dla półkuli zachodniej odnotowano na Grenlandii: −66,1 °C na stacji North Ice w 1954 roku oraz −69,6 °C na stacji Klinck w 1991 roku. Ten ostatni wynik jest również rekordowo niską wartością dla półkuli północnej. Roczna suma opadów na wyspie waha się od 800 do 1100 mm na południu, do 150–250 mm na północy. Opady występują głównie w postaci śniegu. ## Zmiana klimatu Analizy rdzeni lodowych wywierconych na Grenlandii dostarczyły istotnych danych na temat zmian klimatycznych na północnej półkuli. Współcześnie wzrost średniej temperatury powoduje nasilony spływ lodu z lądolodu oraz wzmożone topnienie powierzchniowe, prowadząc do ujemnego bilansu masy Grenlandii. Lodowce Grenlandii przyczyniają się do wzrostu poziomu morza. Emisja gazów cieplarnianych z Grenlandii, choć początkowo niewielka, wzrosła znacząco w ostatnich latach, głównie za sprawą emisji dwutlenku węgla z budynków, przemysłu energetycznego i transportu. ## Ludność Przeważająca część ludności Grenlandii zamieszkuje południowo-zachodnią część wyspy, gdzie warunki klimatyczne są najkorzystniejsze. Około 40% stanowią mieszkańcy licznych osad lub niewielkich miejscowości położonych wokół wybrzeży. Około 25% całej populacji mieszka w stolicy terytorium – Nuuk. Większość mieszkańców Grenlandii stanowią Grenlandczycy (Inuici) – 89%. Zamieszkują ją również Europejczycy, głównie Duńczycy. Językiem urzędowym jest język grenlandzki, a powszechna jest również znajomość duńskiego oraz angielskiego. ## Religia Struktura religijna Grenlandii w 2010 roku przedstawiała się następująco: * Kościół luterański – 36 000 wiernych (63%) * Kościół Nowego Życia (zielonoświątkowcy) – 580 wiernych (1%) * Bahaizm – 166 wyznawców * Kościół katolicki – 133 wiernych * Świadkowie Jehowy – 129 głosicieli (2022) * Bracia plymuccy – 120 wiernych ## Statystyki demograficzne Statystyki demograficzne Grenlandii (oszacowania na 2023 rok): * Współczynnik urodzeń: 13,66/1000 mieszkańców * Współczynnik zgonów: 9,07/1000 mieszkańców * Saldo migracji: -4.95/1000 mieszkańców * Średnia długość życia: 74,25 lat * Współczynnik dzietności: 1,9 Problem samobójstw na Grenlandii, szczególnie wśród młodych ludzi, jest złożony i związany z zmianami społecznymi i kulturowymi, w tym z przesiedleniami ludności i problemami adaptacyjnymi. ## Kultura [Sekcja o kulturze, muzyce, kuchni i sporcie wymaga dogłębnego opracowania. Informacje w tekście źródłowym są zbyt skąpe, aby można było stworzyć satysfakcjonujący opis. Potrzebne są dodatkowe materiały źródłowe.] ## Media Głównym dostawcą usług telekomunikacyjnych i internetowych jest państwowa spółka TELE Greenland. Ponad 90% mieszkańców korzysta z Internetu. Grenlandia posiada własną korporację radiowo-telewizyjną, Kalaallit Nunaata Radioa, nadającą większość programów w języku grenlandzkim. ## Zobacz też * Kraje nordyckie * Park Narodowy Grenlandii * Uniwersytet Grenlandzki * Pies grenlandzki