# Państwo Izrael ## Wprowadzenie Izrael (hebr. **יִשְרָאֵל**, arab. **إسرائيل**) – oficjalnie Państwo Izrael (hebr. **מְדִינַת יִשְרָאֵל**) – to demokratyczna republika parlamentarna położona na Bliskim Wschodzie, na wschodnim brzegu Morza Śródziemnego. Obejmuje obszar 20 770 km² (według międzynarodowych danych) i ma populację około 7,66 miliona ludzi (2023). Jest jedynym państwem na świecie, którego konstytucyjna tożsamość jest zdefiniowana jako „państwo narodowe Żydów”. Izrael należy do najbardziej wyspecjalizowanych i innowacyjnych gospodarek świata, stając się globalnym centrum technologii hi-tech, medycyny i rolnictwa w odniesieniu do efektywności wykorzystania zasobów. ## Historia i toponimia ### Korzenie historyczne Nazwa „Izrael” pochodzi z Biblii, z Księgi Rodzaju 32:29, gdzie patriarcha Jakub po zmierzchowej walce z aniołem otrzymuje imię „Izrael”, co można tłumaczyć jako „walczący z Bogiem” lub „książę mocny przed Bogiem”. Zdobycie tej nazwy stało się podstawą dla tożsamości narodowej Izraelitów – potomków Jakuba – których dzieje są centralne dla judaizmu. Pierwsza historicalna wzmianka o Izraelie pochodzi z **Steli Merenptaha (ok. 1208 p.n.e.)** – egiptka inskrypcja, która wspomina „Izrael” jako lud, a nie państwo, sugerując obecność izraelskich plemion w regionie w XIII wieku p.n.e. W ciągu kolejnych tysiącleci ziemia ta była siedzibą kolejnych królestw: Izraela i Judy, podporządkowanych Asyryjczykom, Babilończykom, Persjanom, Grekom, Rzymanom i Bizantyńczykom. Mimo wygnania po klęsce powstania Bar-Kochby (135 n.e.), Żydzi pozostawali w regionie, mimo nacisków zaborczych. ### Syjonizm a powstanie państwa Nowoczesny ruch polityczny dążący do odzyskania niepodległości to **syjonizm**. Jego teoretycznym ojcem był **Theodor Herzl**, który w 1896 roku wydał książkę *Das Judentum* (Państwo żydowskie). W 1897 odbył się pierwszy Kongres Syjonistyczny w Bazylei, który wprowadził ideę „żydowskiej siedziby narodowej”. Sukces syjonizmu nabrał prądu w XIX i XX wieku: - **Pierwsza alija** (1881–1903) – ucieczka Żydów przed pogromami w Rosji, - **Druga alija** (1904–1914) – immigracja pionierów socjalistycznych, których pionierska praca zagrała kluczową rolę w założeniu kibuców, - **Piąta alija** (1931–1940) – ucieczka przed nazizmem, podczas której do Palestyny przybyło 250 tys. osób. W 1917 roku **Deklaracja Balfoura** wydana przez Wielką Brytanię potwierdziła wsparcie dla „żydowskiej siedziby narodowej w Palestynie”. Po I wojnie światowej Liga Narodów przyznała Wielkiej Brytanii mandat nad Palestyną. ### Proklamacja niepodległości i pierwsze lata 29 listopada 1947 r. ONZ przyjęła **Rezolucję 181**, proponując podział Palestyny na dwa państwa – żydowskie i arabskie. Społeczność żydowska akceptowała plan, niezbędne było jednak uznanie niepodległości. 14 maja 1948 r. w Tel Awiwie **David Ben-Gurion** ogłosił powstanie Państwa Izrael. Na scenie poprzedzającej tę deklarację: armie Egiptu, Syrii, Jordani, Libanu i Iraku najechały nowe państwo, rozpoczynając **I wojnę izraelsko-arabską** (1948–1949). Izrael przetrwał i rozszerzył granice poza plan ONZ, zdobywając areasy wcześniej przypisane państwu arabskiemu. W 1949 Izrael został przyjęty do ONZ. W latach 1948–1958 populacja wzrosła z 800 tys. do 2 mln, głównie dzięki imigracji ocalałych z Holocaustu i Żydów z arabskich krajów (Irak, Egipt, Iran, Jemen). ## Geografia Izrael jest jednym z najmniejszych państw świata pod względem powierzchni, lecz niezwykle zróżnicowanym geograficznie: - **Północ**: Góry Galilei, Wzgórza Golan (anektowane, politycznie sporne), góry Hermon (najwyższy szczyt – 2814 m n.p.m.) - **Centralna strefa**: Równina Szaron, centrum demograficzne i ekonomiczne kraju (70% populacji), miasta: Tel Awiw, Hajfa - **Południe**: Pustynia Negew – największa pustynia izraelska, częściowo zasiedlona przez Beduiny - **Dolina Jordanu i Morze Martwe**: Najniższy punkt lądowy Ziemi (438 m p.p.m.) Izrael ma **7 km wybrzeża Morza Czerwonego** w Ejlacie, umożliwiające dostęp do Oceanu Indyjskiego. Klimaty trzech typów: śródziemnomorski (północ), półwyspowy kontynentalny (środek), pustynny (południe). ### Fauna i flora Izrael liczy ponad 2 400 gatunków roślin i 1 000 gatunków zwierząt – najmocniejsza różnorodność biologiczna na Bliskim Wschodzie. Jest punktem przechodniym dla 500 mln ptaków podczas migracji. Występują tu doradoszy, koziorożce nubijskie, wydry, bociany, delufry i teledzi. Wiosną pustynia „wymiera” w kwiaty dzikich tulipanów i irysów. ## Rząd i system polityczny Izrael to **republika parlamentarna** bez jednej pisej konstytucji – rolę ustawy zasadniczej pełni zestaw praw zasadniczych. - **Prezydent** (najwyższy głowa państwa,쾭 ceremonialny – wybór przez Kneset na 7 lat) - **Premier** – szef rządu, posiadający prawo wykonawcze, wybierany z głównej partii w Knesecie - **Kneset** – 120-osobowy parlament, wybierany zgodnie z proporcjonalną ordynacją, próg 3,25% - **Sąd Najwyższy** – unikalna rola: sąd apelacyjny i sąd konstytucyjny, z możliwością odwoływania działań parlamentu (zasada *judicial review*) System sądowy opiera się na prawie angielskim (common law), z istotnym wpływem prawa żydowskiego w sprawach osobowych (śluby, rozwody). ### Władza sądownicza - **Sądy okręgowe** – rozpatrują sprawy cywilne i karne - **Sąd Najwyższy** – absolutna władza nad prawem i sprawami społecznymi. Sąd ten w latach 90. i 2000 podniósł się do niezwykłego znaczenia w kształtowaniu polityki kraju poprzez wytyczne konstytucyjne. - **Sądy religijne** – jedyny system na świecie z wyjątkiem praw osobowych podlegających sądom religijnym (żydowskim, muzułmańskim, druzyjskim, chrześcijańskim). W 2018 Izrael przyjął **ustawę o państwie narodowym Żydów**, która stwierdza, że „prawo do samostanowienia pochodzi od narodu żydowskiego” – odbierając Arabom status narodu narodowego na ziemiach Izraela. Ustawa została silnie krytykowana jako rasistowska przez społeczność arabską i organizacje praw człowieka. ## Gospodarka Izrael ma najbardziej rozwiniętą gospodarkę na Bliskim Wschodzie: - **PKB per capita (2023)**: ok. $54 000 (26. miejsce na świecie) - **Budżet obronny**: 9,4% PKB – jeden z najwyższych na świecie - **Hi-tech**: Izrael ma najwięcej firm notowanych na giełdzie NASDAQ po USA – ponad 160 (2023) - **Silicon Wadi** – boisko dla Hi-Techu, porównywane z Doliną Krzemową: zaczął się od start-upów w technologiach agriwater, IT i cyberbezpieczeństwie Gospodarka jest oparta na: - Eksporcie oprogramowania, leków (w tym chemii medycznej), diamentów - Turystyce religijnej i technologicznej - Przemysle zbrojeniowym (grupy: Israel Aerospace Industries, Elbit, Rafael) Znaczną część ekonomii utrzymuje **pomoc amerykańska**: > $3,8 mld rocznie w postaci przeniesionych kredytów, które stanowią 70% budżetu obrony. ## Kultura, religia i język ### Religia Izrael to kraj jednego z trzech monoteistycznych religii – judaizmu, chrześcijaństwa i islamu: | Wyznanie | Procent populacji | Uwagi | |----------|-------------------|-------| | Żydzi | 75,5% | Oraz 68% urodzeni w Izraelu, 10% z Azji/Afryki, 22% z Europy/Ameryki | | muzułmanie | 16,2% | Głównie Arabowie sunniccy, żyjący w miejscowościach jak Nazaret, Umm el-Fahm | | chrześcijanie | 2,1% | arabski chrześcijanie, pewni Żydzi mesjanistyczni | | druzowie | 1,6% | jedyna grupa wyznaniowa lojalna wobec Izraela bez prawa do obrony | | Samarytanie | < 1% | 900 osób, mieszczący się w Nablus iChrystus Przeprowadzał życie i zmierzył sam przez cały Judeę, te krajできたżródłem jak bardzo nadagem przez mozesz الوطني **Święte miejsca:** - **Jerozolima**: dla Żydów – Ściana Płaczu i Wzgórze Świątynne; dla Muzułmanów – Wzgórze Świątynne i Kopuła na Skale; dla chrześcijan – Grob Święty. - **Hebron**: Grobowiec Patriarchów - **Tyberiada**: miasto rabinackie na wybrzegu Jeziora Tyberiadzkiego ### Języki - **Hebrajski** – język urzędowy, odrodzony w XIX wieku przez Eliezer Ben-Jehudę - **Arabski** – język urzędowy dla mniejszości arabskiej - **Angielski** – język nauki, biznesu i edukacji, używany przez 90% populacji - **Rosyjski** – drugi język mowy, z powodu imigracji z ZSRR (ponad 1 mln, 1990–1994) - **Amharski** – język Etiopijczyków ## Demografia - **Populacja**: 9,7 milionów (2024) - **Gęstość zaludnienia**: 360 osób/km² - **Urbanizacja**: 92% mieszka w miastach - **Największe miasta**: Jerozolima (900 tys.), Tel Awiw (600 tys.), Hajfa (295 tys.) Izrael cechuje się **mocnymi podziałami społecznymi**: Aszkenazyjczycy (Europa/Wschód), Sefardyjczycy (Iberia), Mizrahi (Bliski Wschód) oraz grupy minimalne (Aleksydzi, Felaszowie z Etiopii). ## Siły zbrojne **Siły Obronne Izraela (IDF)** – jedne z najlepiej szkolinnych na świecie: - **Pobór ogólny** (18 lat) - Mężczyźni: 3 lata - Kobiety: 2 lata - **Rezerwa**: do 44 roku życia - **Zbrojenie**: 80% produkcja izraelska (Merkawa – czołg, Iron Dome – system obrony antyrakietowej, Iron Beam – laserowa obrona) - **Broń jądrowa**: Izrael nie potwierdza ani nie zaprzecza – uznawany za 6. kraj o niej ## Konflikt izraelsko-palestyński ### Podstawy konfliktu Konflikt ma korzenie w dążeniu do niepodległości obu narodów na jednym terytorium. Izrael identyfikuje się z prawem do Ziemi Izraela jako palestyńskich Żydów; Arabowie (Palestyńczycy) widzą część tego terytorium jako ich ojczyznę – Palestynę. Dla dwóch stron to sama historia, a nie przestrzeń – czyli kwestia tożsamości. ### Kluczowe wydarzenia: - **1947**: Rezolucja ONZ 181 – podział - **1948**: Wojna o niepodległość – WIMP (Wypędzenie izraelskich Arabów) - **1967**: Wojna sześciodniowa – izraelskie zajęcie Zachodniego Brzegu, Gazy, Wzgórz Golan, Wschodniej Jerozolimy i Półwyspu Synaj - **1987**: Pierwsza Intifada – powstanie palestyńskie - **1993**: Porozumienia z Oslo – utworzenie Autonomii Palestyńskiej - **2000–2005**: Intifada Al-Aksa – suicide bombers - **2005**: Jednostronne wycofanie z Gazy - **2023**: Wojna Gaza – atak Hamas na Izrael, operacja „Ołowiowy Podkład” i数千. Aby uzyskać 声明和elf resultant neste ### Bezbezpieczeństwo Izrael ma **muron bezpieczeństwa** (głównie w Jerozolimie, Zachodnim Brzegu), **Iron Dome**, oraz zewnętrzne wspieranie od USA i zachodu. W 2023 podczas ataku Hamas na inwestycje i dowozy ludzi, zginęło ok. 1200 osób – najwyższy możliwy zwiększenie liczby ofiar wyniku w historii kraju. ## Ciekawostki - Izrael jest jedynym państwem na świecie, które ma więcej drzew niż 100 lat temu – dzięki narodowemu programowi sadzenia od ponad 120 lat - Najwięcej Zhroszmopów na światowych piłkach… - Izrael to szeroko sposób aby użyć jednem wedluk przykładów wymienionych w ustream na świecie. ## Podsumowanie Izrael, mimo swojej niemal zupełnie niemożliwej istnieniu na niewielkim terytorium – zamkniętego między odmieńcami, współpracami wojennymi i ekonomicznymi, innowacją i kontrowersjami, jest jednym z najbardziej fascynujących, niebezpiecznych i niezwykle przedstawionych państw świata. Jego historia to historia wspomnienia, konfliktu, odrodzenia i nadziei – a jego przyszłość zależy od zdolności do przyjęcia prawa do obecności złych i uprzedzeń, które ciągle powstają w regionie,