Kenia (Kenya, Republika Kenii, ang. Republic of Kenya, suahili Jamhuri ya Kenya) – państwo położone we wschodniej Afryce nad Oceanem Indyjskim. Leży na równiku. Graniczy od północy z Somalią, Etiopią i Sudanem Południowym, od zachodu z Ugandą, a od południa z Tanzanią. Jest 47. krajem świata pod względem powierzchni i 29. pod względem liczby ludności. Stolicą i największym miastem Kenii jest Nairobi. Kenia należy do Międzynarodowej Agencji Energii Atomowej, Międzynarodowej Organizacji Pracy, Międzynarodowego Banku Odbudowy i Rozwoju, Międzynarodowego Funduszu Walutowego, Międzynarodowego Trybunału Karnego, Organizacji Narodów Zjednoczonych, Światowej Organizacji Handlu oraz Unii Afrykańskiej. == Ustrój polityczny == Kenia jest republiką i członkiem brytyjskiej Wspólnoty Narodów. Konstytucja została uchwalona w 2010 roku po referendum konstytucyjnym. Głową państwa jest prezydent wybierany w głosowaniu powszechnym na 5-letnią kadencję. Przysługuje mu prawo mianowania wiceprezydenta. Władza ustawodawcza należy do dwuizbowego parlamentu: izbą wyższą jest Senat, izbą niższą jest Zgromadzenie Narodowe. Najważniejszymi partiami politycznymi są: Afrykański Narodowy Związek Kenii (KANU), Jubilee (JP), Pomarańczowy Ruch Demokratyczny (ODM), Pomarańczowy Ruch Demokratyczny Kenii (ODM–K), Forum na rzecz Przywrócenia Demokracji–Kenia (FORD–Kenya) i Partia Jedności Narodowej (PNU). == Geografia == Kenia jest krajem położonym we wschodniej Afryce nad Oceanem Indyjskim. Większą część powierzchni zajmuje płaskowyż, który obniża się od zachodu (wys. 2000–3000 m) ku wschodowi (do 500 m). Zachodnią część płaskowyżu rozcina Wielki Rów Wschodni będący częścią systemu Wielkich Rowów Afrykańskich. W obrębie rowu wznoszą się masywy wulkaniczne (najwyższe z nich to: Kenia mająca wysokość 5199 m n.p.m. oraz Mount Elgon mający wysokość 4321 m n.p.m.). Wzdłuż wybrzeża ciągnie się nizina nadmorska (szeroka do 200 km). Linia brzegowa jest mało urozmaicona. Sieć rzeczna jest słabo rozwinięta. Głównymi rzekami w Kenii są: Tana i Galana. Na północy i wschodzie znajdują się rzeki okresowe. W zapadliskowej strefie znajdują się liczne jeziora (na północy największe jest Jezioro Rudolfa, na zachodzie zaś Jezioro Wiktorii). === Klimat === Kenia znajduje się w zasięgu klimatu równikowego monsunowego ze stosunkowo wyrównanym przebiegiem temperatur w ciągu całego roku. Na wybrzeżu, w pasie do 40 km i w górach – wilgotny, na pozostałym obszarze – suchy. Średnia roczna suma opadów wzrasta z północnego wschodu na południowy zachód od 150 do 1000 mm, w południowej części wybrzeża wielkość opadów sięga 1200 mm rocznie, w wyższych piętrach gór nawet do 1500 mm. Na nizinnym wschodzie występuje tylko jedna pora deszczowa, od kwietnia do czerwca, na pozostałym obszarze dwie pory deszczowe, głównie od marca do maja. Druga pora deszczowa jest krótsza, występuje od listopada do grudnia. Średnia temperatura miesięczna od 25–28 °C na wybrzeżu do 15–19 °C w górach (w wyższych piętrach chłodniej). 3 września 2008 roku w środkowej Kenii spadł śnieg. Opady zanotowano w miejscowości Busara, położonej w odległości 255 km na północny zachód od Nairobi. Według meteorologów śnieg pojawił się za sprawą zderzenia zimnych prądów powietrznych znad Oceanu Indyjskiego z ciepłymi prądami znad Konga. Wzgórza w Busarze były pokryte śniegiem przez 12 godzin. W Kenii śnieg na równinach występuje niezwykle rzadko. === Flora i fauna === Na nizinie nadmorskiej znajduje się roślinność sawannowo-leśna. Stepy lub suche sawanny znajdują się we wnętrzu państwa. Na wschód od Jeziora Rudolfa występuje roślinność półpustynna i pustynna. Wilgotne sawanny znajdują się w południowo-zachodniej części Kenii. Na wysokości 2000–3000 m są lasy deszczowe, a w najwyższych piętrach gór zarośla i roślinność alpejska. W Kenii znajduje się 25 parków narodowych (m.in. Meru, Mount Elgon, Mount Kenia, Tsavo East, Tsavo West) i 23 rezerwaty przyrody. Dominuje fauna typowa dla afrykańskiej sawanny oraz świetlistych lasów podzwrotnikowych. Ze ssaków występują m.in.: antylopy (m.in. gnu, eland, kudu wielkie i małe, impala, gazele), bawoły afrykańskie, gepardy, lamparty, lwy, nosorożce czarne, słonie afrykańskie, zebry, żyrafy. W sąsiedztwie wód żyją hipopotamy. Z ptaków można zaobserwować m.in.: czaple, ibisy, marabuty, perlice, sekretarze, sępy. Ponadto w Kenii występuje bogata fauna bezkręgowców (zwłaszcza owadów). == Historia == Początki osadnictwa sięgają paleolitu. Najdawniejszymi mieszkańcami Kenii są Buszmeni. Epoka żelaza nastała ok. I w. p.n.e., wraz z pierwszą migracją ludów Bantu. Prawie w tym samym czasie pojawili się Niloci i ludność pochodzenia kuszyckiego. Około X wieku nastąpiła druga fala migracji ludów Bantu i nilockich. Na przełomie XV i XVI w. do Jeziora Wiktorii dotarły ludy Luo z południowego Sudanu. W XVII-XVIII w. nastąpiła ekspansja Masajów, którzy toczyli liczne zwycięskie bitwy o bydło (głównie z Nandi). Najważniejsze rolnicze plemiona Bantu (Czagga, Embu, Kamba, Kikuju, Meru) tworzyły państwa klanowe. Plemiona te do połowy XIX w. pozostawały w niemal całkowitej izolacji. Wybrzeże Kenii uległo kolonizacji arabskiej i islamizacji w VII-X w. Miasta-państwa (Mombasa, Malindi, Lamu, Pate) pozostawały w strefie wpływów sułtanatu Omanu. Miasta te rozwijały się dzięki handlowi kością słoniową, złotem, rogami nosorożca, ambrą oraz niewolnikami. Miasta handlowały z krajami arabskimi oraz Dalekim Wschodem. Rządzili Arabowie, przemieszani z czarną ludnością wybrzeża – byli oni bogatymi kupcami, zamożnymi rzemieślnikami oraz posiadaczami ziemskimi. Niższą warstwę tworzyła ludność afrykańska – służba domowa, rolnicy i niewolnicy. Pod koniec XV w. do Kenii dotarli Portugalczycy, którzy w XVI i XVII w. zdominowali wybrzeże Kenii, zakładając bazy nadmorskie, administracyjnie podporządkowane Goa. Sojusznikiem Portugalczyków było Malindi, a największym przeciwnikiem Mombasa (odwieczny wróg Malindi). W 1593 roku Portugalczycy pokonali Mombasę i wznieśli Fort Jesus – największą fortecę w Afryce Wschodniej. W drugiej połowie XVIII w. zaostrzyła się rywalizacja pomiędzy Portugalczykami a Goa. Po 1746 roku nastąpił ponowny rozkwit Mombasy pod rządami dynastii Mazrui. Od 1836 roku do wybrzeża zaczęły docierać karawany handlowe plemienia Kamba. W połowie XIX w. do Kenii przybyli pierwsi podróżnicy i misjonarze z Wielkiej Brytanii (Joseph Thomson) i Niemiec (Johann Ludwig Krapf, Johannes Rebmann). Od 1820 roku flota brytyjska walczyła z handlarzami niewolników u wybrzeży Kenii. W 1882 roku powstało Niemieckie Towarzystwo Kolonizacyjne oraz Brytyjskie Stowarzyszenie Afryki Wschodniej. Wykorzystując konflikty plemienne Brytyjczycy i Niemcy umacniali swoje wpływy w Kenii. Sojusznikiem Wielkiej Brytanii był m.in. wódz Masajów. W 1885 roku kraj Witu u ujścia rzeki Tany stał się posiadłością Cesarstwa Niemieckiego. W latach 1886–1895 Wielka Brytania i Niemcy zawarły wiele traktatów. Kenia znalazła się w strefie niemieckiej, a w 1890 roku Niemcy zrzekły się Witu w zamian otrzymując Helgoland. 1 lipca 1895 Anglicy stłumili tzw. rebelię Mazrui w Mombasie i okolicach oraz utworzyli Protektorat Afryki Wschodniej, która oprócz Kenii obejmował także Ugandę. W 1897 roku Brytyjczycy zaczęli podporządkowywać sobie tubylców na obszarze od Mombasy do Jeziora Wiktorii (do 1902 roku opór stawiali Nandi). W latach 1895–1902 Brytyjczycy sprowadzili robotników z Indii do budowy linii kolejowej z Mombasy nad Jezioro Wiktorii. Po jej ukończeniu w Kenii pozostało ok. 6500 Hindusów, którzy zajęli się handlem, rzemiosłem lub objęli niższe stanowiska urzędnicze. Hindusi utworzyli warstwę pośrednią pomiędzy białymi kolonizatorami a afrykańską ludnością. W 1902 roku ziemie Kenii uznano za własność Korony brytyjskiej. Napływ białych kolonistów nasilił się po 1905 roku – zajmowali oni Białe Wzgórza w okolicach Nairobi, która od 1905 roku była nową stolicą Protektoratu Afryki Wschodniej. W gospodarce Kenii zaznaczył się podział na „biały” sektor (obejmujący farmy i plantację) oraz „czarny” (rolnictwo tradycyjne). Ludność afrykańską zepchnięto do rezerwatów. Podczas I wojny światowej w 1915 roku Brytyjczycy powołali Radę Wojenną (War Council), która przyczyniła się do uzyskania przez osadników większych uprawnień. Działania wojenne w Kenii toczyły się na pograniczu z Tanganiką, ale na wielu frontach walczyli biali osadnicy oraz czarni Kenijczycy. W 1920 roku Protektorat Afryki Wschodniej przemianowano na Kolonię Kenii (Kenya Colony). Biali osadnicy uaktywnili się pod przywództwem lorda Delamere. W 1920 roku tradycyjne elity Kikuju założyły Stowarzyszenie Kikuju – członkowie stowarzyszenia domagali się ziemi, praw do uprawy kawy (przełamania monopolu białych) i zniesienia pracy przymusowej. W 1921 roku Harry Thuku założył antybrytyjskie i antykolonialne Stowarzyszenie Młodych Kikuju. Po aresztowaniu Harry’ego Thuku w 1922 roku wybuchły zamieszki w Nairobi. W 1925 roku Stowarzyszenie Młodych Kikuju przekształcono w Centralne Stowarzyszenie Kikuju, które kierowali m.in. Josiah Mwangi Kariuki. W latach 30. Stowarzyszenie starało się przekroczyć bariery etniczne. W tym samym czasie powstały pierwsze afrykańskie związki zawodowe. W 1934 roku Komisja Cartera zleciła przekazanie czarnym ziemi tytułem rekompensaty i ograniczyła Białe Wzgórza (okolice Nairobi, które od 1923 roku należały wyłącznie do białych) do 43 200 km² powierzchni. Administracja kolonialna pragnęła utworzyć Brytyjską Afrykę Wschodnią przez integrację Kenii, Tanganiki i Ugandy. W tym okresie wybuchły pierwsze strajki Afrykanów. Po przystąpieniu Włoch do wojny toczyły się walki na granicy kenijsko-somalijskiej. Afrykanie walczyli w Etiopii, Somalii, Indiach, Birmie oraz na Madagaskarze. W 1944 roku Eliud Mathu został pierwszym afrykańskim członkiem Rady Ustawodawczej Kenii. W 1946 roku Mathu założył Afrykański Związek Kenii (KAU), a weterani utworzyli Ruch Bojowników o Wolność. W 1948 roku Brytyjczycy powołali Wysoką Komisję Afryki Wschodniej. W KAU powstał podział pomiędzy z