Nowy Meksyk (ang. New Mexico, wymowa: /nu: ˈmɛksɪkoʊ/; hiszp. Nuevo México; nawaho Yootó Hahoodzo) – stan na południowym zachodzie Stanów Zjednoczonych. Od południa graniczy z Meksykiem, natomiast z pozostałych stron z innymi amerykańskimi stanami (od zachodu z Arizoną, od północy z Kolorado, od wschodu z Oklahomą i Teksasem). Nowy Meksyk jest w przeważającej mierze stanem górskim, z ponad setką nazwanych grup górskich. Pustynia Chihuahua obejmująca południową część stanu jest największą pustynią w Ameryce Północnej. Na wschodzie znajduje się fragment płaskowyżu Llano Estacado. Stan posiada łagodny, suchy lub półsuchy klimat kontynentalny, który charakteryzuje się niewielkimi opadami, dużym nasłonecznieniem i niską wilgotnością względną. Stan liczy 2,1 mln mieszkańców, w tym prawie połowa (45%) zamieszkuje obszar metropolitalny największego miasta – Albuquerque. Z gęstością zaludnienia 6,6 os./km², jest szóstym najsłabiej zaludnionym stanem USA. Stolicą stanu jest Santa Fe. Nowy Meksyk ma najwyższy odsetek ludności latynoskiej (ok. 50%) w Stanach Zjednoczonych, oraz drugi po Alasce odsetek rdzennych Amerykanów (blisko 10%). == Symbole stanu == Dewiza: Crescit Eundo („Rośnie sam”) Przydomek: Land of Enchantment („Kraina Oczarowania”) Symbole: kwiat: jukka drzewo: pinion ptak: Kukawka kalifornijska == Historia == 1540–1542 – wyprawa hiszpańskiego konkwistadora Francisco Vásquez de Coronado 1610 – gubernator Nowego Meksyku Pedro de Peralta formalnie zakłada miasto Santa Fe 1680 – zwycięska rebelia ludu Pueblo pod wodzą Popé zmusiła hiszpańskich kolonizatorów do opuszczenia na pewien czas niemal całego Nowego Meksyku do 1821 wchodził w skład hiszpańskiego Wicekrólestwa Nowej Hiszpanii, następnie Meksyku 1848 – po przegranej wojnie Meksyk przekazał Amerykański Południowy Zachód Stanom Zjednoczonym 1912 – Nowy Meksyk został przyjęty do Unii jako 47. stan 16 lipca 1945 – na pustyni koło Alamogordo zdetonowano w celach doświadczalnych pierwszą bombę atomową == Geografia == Klimat jest bardzo zróżnicowany w zależności od położenia i wysokości. Na południu przeważają pustynie, gdzie temperatury w lecie przekraczają 38 °C, a na północy śnieżne szczyty, gdzie temperatury zimą spadają wiele stopni poniżej zera. Chociaż Nowy Meksyk jest piątym co do wielkości stanem USA pod względem powierzchni, to jest szóstym – najmniej zaludnionym. Około jedna czwarta ludności mieszka w mieście Albuquerque, w środkowej części stanu. Nowy Meksyk ma wiele zalesionych dolin i szczytów w południowych Górach Skalistych, pustynnych kanionów na południu, a na wschodzie wysokich płaskowyżów Wielkich Równin. W stanie Nowy Meksyk znajduje się 88 nazwanych pasm górskich. Góry Skaliste biegną wzdłuż północnej części stanu i są znane jako Góry Sangre de Cristo (w języku hiszpańskim „Krew Chrystusa”). Góry te biegną wzdłuż wschodniego brzegu rzeki Rio Grande i obejmują szczyt Wheeler Peak, wznoszący się na wysokość 4013 m n.p.m. Na zachód od Rio Grande znajdują się pasma górskie Sierra Nacimiento i Jemez. Na południowym wschodzie, pasmo górskie Guadalupe utworzyło wiele kanionów, w tym McKittrick Canyon, Dog Canyon, Valley Canyon i wiele innych. Znajduje się tutaj Park Narodowy Carlsbad Caverns, jedno z najbardziej znanych miejsc jaskiniowych na świecie. Na południu stanu znajduje się rezerwat indiański Mescalero Apache, z najwyższym szczytem Sierra Blanca (3652 m n.p.m.), który jest jednym z wielu indiańskich rezerwatów w stanie. Najwyższy szczyt: Wheeler Peak (4013 m n.p.m.) Główne rzeki: Rio Grande, Pecos, Canadian River, San Juan i Gila River. Największy zbiornik wodny: Elephant Butte Reservoir (145,68 km²) Liczba hrabstw: 33 === Miejscowości === Na terenie stanu Nowy Meksyk znajduje się 105 miast (city lub town) i wsi (village), w tym trzy o liczbie ludności przekraczającej 100 000, 19 powyżej 10 000 mieszkańców, a 61 powyżej 1000 mieszkańców (2021). Lista miejscowości zamieszkanych przez 500 lub więcej osób (2021 r.): == Demografia == Spis ludności z roku 2020 stwierdza, że stan Nowy Meksyk liczy 2 117 522 mieszkańców, co oznacza wzrost o 58 343 (2,8%) w porównaniu z poprzednim spisem z roku 2010. Dzieci poniżej piątego roku życia stanowią 5,8% populacji, 22,7% mieszkańców nie ukończyło jeszcze osiemnastego roku życia, a 18% to osoby mające 65 i więcej lat. 50,5% ludności stanu stanowią kobiety. === Język === W 2010 roku najpowszechniej używanymi językami były: język angielski – 63,96%, język hiszpański – 28,45%, język nawaho – 3,5%, język keres – 0,68%. === Rasy i pochodzenie === Według danych pięcioletnich z 2022 roku, 59,2% mieszkańców stanowiła ludność biała (35,6% nie licząc Latynosów), 16,5% miało rasę mieszaną, 9,4% to rdzenna ludność Ameryki, 2,1% to czarnoskórzy Amerykanie lub Afroamerykanie, 1,6% to Azjaci, 0,09% to Hawajczycy i mieszkańcy innych wysp Pacyfiku. Latynosi stanowią 49,8% ludności stanu. Hiszpańscy Amerykanie stanowili większość populacji do lat 40. XX wieku. W 2022 roku największe grupy stanowiły osoby pochodzenia meksykańskiego (32,5%), hiszpańskiego (8,4%), niemieckiego (8,1%), angielskiego (7,4%), irlandzkiego (6,3%) i Nawahowie (5,8%). Inne duże grupy obejmują osoby pochodzenia „amerykańskiego” (85,2 tys.), włoskiego (48,5 tys.), szkockiego lub szkocko-irlandzkiego (48,4 tys.), Indian Pueblo (43,4 tys.), europejskiego (nieokreślonego) (43,2 tys.), francuskiego (36,9 tys.), szwedzkiego lub norweskiego (30,8 tys.) i polskiego (21,3 tys.). === Religia === Dane z 2014 r.: protestanci – 38%: baptyści – 13%, ewangelikalni – 7%, pozostali – 18% (głównie: zielonoświątkowcy, metodyści, campbellici, kalwini, luteranie, anglikanie i uświęceniowcy), katolicy – 34%, brak religii – 21% (w tym: 5% agnostycy i 3% ateiści), mormoni – 2%, pozostałe religie – 5% (w tym: New Age, świadkowie Jehowy, buddyści, żydzi, muzułmanie, bahaiści, unitarianie uniwersaliści, prawosławni i hinduiści). == Gospodarka == Głównymi pracodawcami w Nowym Meksyku są opieka zdrowotna, handel detaliczny, hotelarstwo i usługi edukacyjne. Około jedna czwarta produktu krajowego brutto (PKB) stanu pochodzi z działań rządowych, w tym federalnych przedsiębiorstw cywilnych, takich jak Departament Energii w Los Alamos National Laboratory. === Przemysł i energia === Nowy Meksyk jest ósmym co do wielkości producentem energii w kraju, głównie ze względu na produkcję ropy naftowej, gazu ziemnego i węgla. Stan nie posiada elektrowni jądrowych, ale ma drugą pod względem wielkości rezerwę uranu w kraju. Mimo że obecnie nie pracuje żadna kopalnia uranu, znaczne ilości uranu wydobyto w tym stanie w latach 1948–2002. Nowy Meksyk ma znaczne zasoby odnawialne, zwłaszcza z wiatru i energii słonecznej. === Rolnictwo === Nowy Meksyk konsekwentnie plasuje się w czołówce trzech stanów produkujących najwięcej pekanu i ma jedne z największych stad mlecznych w kraju. Do innych głównych upraw należą cebula, papryka chili, bawełna, kukurydza, pszenica i sorgo. Znaczny dochód przynosi także produkcja siana z lucerny. === Turystyka === Turystyka jest jedną z głównych gałęzi gospodarki w Nowym Meksyku. Stan znany jako „Kraina Oczarowania” przyciąga miliony turystów każdego roku. Do głównych atrakcji należą indiańskie ruiny i ceremonie, górskie i pustynne krajobrazy, wiele parków narodowych i zabytków o znaczeniu kulturalnym, historycznym i naukowym. Park Narodowy Carlsbad Caverns, który zawiera ponad 100 jaskiń ma co roku ponad 400 tys. odwiedzin. Albuquerque International Balloon Fiesta, który odbywa się zawsze w październiku, jest jednym z największych festiwali baloniarskich na świecie. == Uczelnie == University of New Mexico University of Albuquerque New Mexico State University Eastern New Mexico University Western New Mexico University New Mexico Highlands University United World College-USA == Interesujące miejsca == Park Narodowy Carlsbad Caverns, Trinity Test Site – miejsce pierwszego (próbnego) wybuchu nuklearnego dokonanego 16 lipca 1945 roku niedaleko Alamagordo, Poligon Rakietowy White Sands – miejsce wczesnych amerykańskich prób rakietowych (rakiety V2, Werner von Braun), okolice miasta Roswell – słynące z miejsca legendarnej, domniemanej katastrofy UFO, obserwatorium radioastronomiczne Very Large Array – w pobliżu miasta Socorro, posiadające radioteleskop składający się z 27 anten parabolicznych o średnicy 25 m każda, Spaceport America – pierwszy prywatny port kosmiczny zbudowany przez Virgin Galactic należące do Richarda Bransona. === Pomniki narodowe === White Sands National Monument Aztec Ruins National Monument Bandelier National Monument El Morro National Monument Historyczny Park Narodowy Kultury Chaco Gila Cliff Dwellings National Monument Salinas Pueblo Missions National Monument == Przypisy == == Linki zewnętrzne == Oficjalna strona stanu New Mexico Nowy Meksyk Autostrady Pustyni