# Kardynał Stefan Wyszyński (1901–1981) **Kardynał Stefan Wyszyński**, zwany *Prymasem Tysiąclecia* – polski duchowny rzymskokatolicki, arcybiskup metropolita gnieźnieński i warszawski oraz prymas Polski w latach 1948–1981, kardynał prezbiter od 1953. Był jednym z najwybitniejszych i najwpływowszych przywódców Kościoła katolickiego w XIX-wiecznej historii Polski. Jego działanie skupiało się na obronie praw człowieka, narodu i Kościoła w obliczu totalitaryzmu komunistycznego. Od 2021 roku figures as **Błogosławiony** w Kościoле katolickim. ## ✦ Tło historyczne i geneza ### Kariera duchowna w II Rzeczypospolitej Urodził się 3 sierpnia 1901 w Zuzeli nad Bugiem w rodzinie rolniczej. Ochrzczony tego samego dnia w parafii w Zuzeli, pierwszą komunię święszą w 1911 r. po przeniesieniu się do Andrzejewa. Po wojnie i okupacji niemieckiej ukończył seminarskie studia w Włocławku, a w latach 1925–1929 studiował prawo kanoniczne i nauki społeczne na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim, gdzie pod wpływem ks. Antoniego Szymańskiego sformułował swoje poglądy na katolicką naukę społeczną. Zdobył tytuł doktora prawa kanonicznego w 1929 r. W okresie międzywojennym aktywnie angażował się w działania społeczne: był redaktorem „Słowa Kujawskiego”, sekretarzem Generalnym Stowarzyszenia Kapłanów Świeckich Miłości Apostolskiej, redaktorem naczelnym „Ateneum Kapłańskiego” – najważniejszego pisma formacyjnego dla duchownych w II RP. W latach 30. publikował m.in. na temat kryzysu gospodarczego, bezrobocia i sprawiedliwości społecznej – odnotowano 106 publikacji w latach 1931–1939. W 1937 był jednym z inicjatorów powstania *Stronnictwa Pracy*, pełnił funkcję jego pierwszego kapelana. Otrzymał Złoty Krzyż Zasługi (1938) za pracę społeczną. ### Działalność w czasie II wojny światowej Po wybuchu wojny ukrywał się przed Gestapo, był kapelanem niewidomych w Lasek (1942–1945). Podczas powstania warszawskiego działał jako kapelan Armii Krajowej w grupie „Kampinos”, otrzymał stopień porucznika duszpasterstwa Wojska Polskiego. Równocześnie kierował grupą młodzieży żeńskiej „Ósemka”, a po wojnie organizował Wyższe Seminarium Duchowne we Włocławku. ## ✦ Biskup i prymas w okresie komunizmu ### Biskup lubelski (1946–1948) W 1946 r. prekonizowany biskupem lubelskim, święcenia biskupie otrzymał 12 maja na Jasnej Górze. W diecezji lubelskiej wznowił Instytut Wyższej Kultury Religijnej i założył Związek *Caritas*. W 1946 r. odmówił publicznego potępienia pogromu kieleckiego – wypowiedział się z antysemickiej perspektywy, co jest dziś kontrowersyjne i oceniane krytycznie przez historyków (p. *Opinie krytyczne*). ### Prymas Polski (1948–1981) 12 listopada 1948 mianowany arcybiskupem metropolitą gnieźnieńskim i warszawskim oraz prymasem Polski. Ingres do Gniezna (2 feb. 1949) i Warszawy (6 lutego 1949) odbył się amidziołowych demonstracji i przeszkód ze strony władzy. 29 listopada 1952 ogłoszono jego mianowanie kardynalskie; święcenia w Rzymie – 12 stycznia 1953. W 1958 uczestniczył w konklawe po śmierci Piusa XII, w 1963 był jedynym przedstawicielem Europy Wschodniej w kolędze kardynałów. Brał udział w konklawe 1978 r., które wybrano Janę Pawła II. Oddano na niego kilka głosów w 1958. #### Porozumienie z władzami komunistycznymi (1950) W 1949-1950 prowadził rozmowy (Komisja Mieszana), co doprowadziło do *porozumienia z 14 IV 1950*. Kościół zobowiązał się do potępienia „band podziemia” i zwalczania ich działalności. W zamian za to władze pozwoliły m.in. na funkcjonowanie Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego i nauczanie religii w szkołach. Wyszyński uznał to za konieczny kompromis – nie wynikający z słabości, ale z realpolitiki. #### Non possumus i internowanie (1953–1956) W 1953 r., po rozstrzygnięciu konfliktu Kościół– государство, władze PRL podjęły decyzję o internowaniu prymasa. 25 IX 1953 aresztowany i przetrzymywany w: - Rywałd (26. IX – 12. X 1953), - Stoczek Klasztorny (1953–1954), - Prudnik (1954–1955), - Komańcza (1955–1956). Podczas internowania napisał m.in. tekst *Jasnogórskich Ślubów Narodu Polskiego* (16 V 1956). W 1956 r., po październikowym przesileniu, zwolniony 28 X, a w grudniu zawarł *małe porozumienie* z władzami, przywrócą m.in. religię w szkołach i uprawnią stanowiska biskupie. #### Inwigilacja i systemowers observations Od 5 V 1946 do 31 V 1981 pod stałą obserwacją organsłów bezpieczeństwa: początkowo UB, potem SB. Akty wywiadowcze prowadzone pod kryptonimem *„Prorok”* obejmowały: - podsłuchy telefoniczne i pokojowe; - rejestrowanie kazanek przez ukryte mikrofony; - obserwacje rezydencji przy ul. Miodowej („Cyrk”); - pozyskiwanie tajnych współpracowników; - analizę correspondence i dokumentów. ## ✦ Duszpasterskie inicjatywy i działania ### Jasna Góra i Jasnogórskie Śluby Narodu Polskiego Uważał ją za „serce Polski”, często pielgrzymował. 26 VIII 1956 na Jasnej Górze odczytał *Jasnogórskie Śluby Narodu Polskiego*, inspirowane rocznicą ślubów lwowskich Jana Kazimierza (1660). Tekst zawierał: > „Oto jest mój Plan: od dziś się wciąż i wciąż... > Wiem, że wiesz, że to jest mój Plan: od dziś się wciąż i wciąż. > Oto jest mój Plan: od dziś się wciąż i wciąż. > Już nie będzie wojen, już nie będzie nienawiści, już nie będzie paktów z diabełem. > Będzie tylko jeden naród, jeden Bóg, jedna miłość.” Śluby stały się jednym z kluczowych symboli narodowej jedności w PRL. ### Wielka Nowenna Tysiąclecia i peregrynacja W latach 1957–1966 przygotował obchody Tysiąclecia Chrztu Polski – przed nimi uruchomił *Dziewięcioletnią Wielką Nowennę Tysiąclecia*. Zapowiedział w 1957 r. peregrynację kopii obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej po całej Polsce – działanie, które miało charakter katolickiego „tournee” narodowego. Współpracă z Karolem Wojtyłą W 1958 proponował Jana Pawła I dla biskupstwa krakowskiego. W 1978 roku po wyborze Kard. Wojtyły na papieża był jednym z pierwszych, którzy uczestniczyli w homagium (w 1978 r.), a później pośredniczył w zaproszeniu papieża do Polski w 1979. Wspólnota obu mężczyzn była głęboka – Jan Paweł II w Autobiografii napisał: > „Kard. Wyszyński był dla mnie ojcem duchowym i nauczycielem...”. ## ✦ Relacja z komunizmem: realpolitika i obrona narodu Wyszyński nie odmawiał możliwości funkcjonowania PZPR w ustroju PRL. W 1958 r. powiedział: > „W tym ustroju musi istnieć jakaś partia.” Wydzielał się dwa aspekty jego polityki: 1. **Unikanie krwawych porachunków i干预cji zewnętrznych**: > „Wolę utrzymywać, że interwencja obcych sił – tanków sowieckich jest możliwa – choćbym miał się omylić, niż narazić się na to by choć jeden chłopiec polski zginął…” 2. **Współpraca z Kościelnią Partią – Znak, Pax, ChSS** Wspierał działania parlamentarzystów katolickich. 3. **Rezygnacja od udziału w wyborach w 1965** – jako protest przeciwko utrudnianiu nominations duchownych. ## ✦ Solidarność 1980 i stan wojenny W 1980 r. reagował ostrożnie na powstanie NSZZ *„Solidarność”*. 26 VIII 1980 na Jasnej Górze powiedział: > „Nigdy Kościół nie będzie jednostronny... To nie jest strajk przemocowy, ale strajk sprawiedliwy.” Prymas nie chciał, by Kościół był „prymasem stoczniowców” i zapowiadał: > „Popierając Solidarność należy bronić się przed rozszerzeniem zadań społeczno-gospodarczych na tereny polityczne.” Od września 1980 organizował *Komisję Wspólną* (przywróconą 24 IX 1980) – był jej przewodniczący, prowadził rozmowy z Jaruzelskim, Czyrkiem i innymi. Radził działaczom Solidarności: - unikać demagogii; - koncentrować się na odnowie społecznej; - nie angażować księży w napięcia polityczne. W his own日记 (notatki osobiste), 1980–1981, pisał: > „Ruch stworzyć może, organizacji stworzyć nie umie...” Odnosząc się do *prowokacji bydgoskiej* – wezwał do umiarkowania, nie wspierał strajku generalnego. ## ✦ Ostatnie lata, śmierć i pogrzeb W marca 1981 rozpoznano u niego raka brzucha. 16 V 1981 przyjął namaszczenie, 22 V wystąpił ostatni raz publicznie (Obrady RGE), a 28 V o godz. 4:40 zmarł. ### pogrzeb – *„koronacyjny”* Pogrzeb (31 V 1981) w archikatedrze św. JanaChrzciciela w Warszawie był masowym wydarzeniem narodowym – obecność: - delegacji Watykanu (kard. Casaroli, Rubin, Poggi); - przedstawicieli innych Kościołów chrześcijańskich (metropolita Bazyli, Witold Benedyktowicz); - władz PRL (Jabłoński, Gucwa, Rakowski, Czyrek, Barcikowski); - NSZZ „Solidarność” (Lech Wałęsa na czele). Przemówienie sekretarza Stanu Watykanu, kard. Casarolego, wygłoszone w języku polskim, było niezwykle symboliczne. W testamentzie z 15 VIII 1969 napisany na Jasnej Górze – odnotował: > „Słuchaj Mojej Matki i dbaj o Ją, bo to jest ona, która Cię prowadzi do Syna.” Ciało pochowane w podziemiach katedry, potem przeniesione do specjalnej *kaplicy Wyszyńskiego* w lewej(północnej) nawie świątyni – wykonanej w nowoczesnym stylu, z ilustracją jego życia. ## ✦ Dzieła duszpasterskie i myśl społeczna Wyszyński twórczo zapisał swoje poglądy w: - *10 Przykazaniach Społecznej Krucjaty Miłości*; - *Zapiskach więziennych*; - licznych kazaniach i przemówieniach (ok. 1200). Wspierał: - budownictwo sakralne („Kościół musi mówić językiem naszego czasu”); - Ruch Pomocników Matki Kościoła (1969); - synthesis wiary, narodu i społeczeństwa; - katolicką naukę społeczną. ## ✦ Proces beatyfikacyjny - 1988: Konferencja Episkopatu Polski podjęła decyzję o rozpoczęciu procesu. - 26 IV 1989: *nihil obstat* – rozpoczęcie procesu. - 20 V 1989: proces diecezjalny w Warszawie. - 6 II 2001: zakończenie procesu diecezjalnego (289 sesji, 59 świadków). - 8 II 2002: dekret o ważności procesu. - 18 XII 2017: dekret o heroiczności cnót – tytuł *Czcigodnego Sługi Bożego*. - 29 XI 2018: konsylium lekarskie potwierdziło cud – uzdrowienie zakonnicy z raka tarczycy. - 2 X 2019: papież Franciszek potwierdził cud. - 12 IX 2021: beatyfikacja w Warszawie w świątyni Opatrzności Bożej –Celebrant:kard. Marcello Semeraro. Wspomnienie liturgiczne – 28 maja (dies natalis). 27 IX 2021 ogłoszony patronem Kaplicy w Gnieźnie; 28 V 2022 – patronem Legionowa; 21 V 2023 – patronem Świdnika. ## ✦ Upamiętnienie ### Inicjatywy instytucjonalne: - Instytut Prymasowski Stefana Kardynała Wyszyńskiego (1993), - Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie (od 1999); - Fundacja „Dziedzictwo Stefana Kardynała Wyszyńskiego”; - Fundacja Szpitala Murcki w Katowicach; - Fundacja Niezależnych Inicjatyw Studenckich im. S. Wyszyńskiego. ### Upominki kulturowe i memorialne: - 1000% szkół i placówek oświatowych nosi jego imię (około 200 szkół). - > 150 ulic w Polsce – m.in. w Krakowie, Wrocławiu, Warszawie, Olsztynie, Zamościu, Toruniu. - Trzy miejscowości nadały mu tytuł *Honorowego Obywatela Miasta*: Łomża, Skierniewice, Wąwolnica. ### Monety i znaczki: - NBP (2001): złota 2 zł (nakład 1,2 mln), srebrna 10 zł (60 000). - NBP (2021): złota 100 zł (1500 szt.), srebrna 10 zł (12 000) – „Beatyfikacja Kardynała Wyszyńskiego”. - Poczta Polska: znaczki w 1992, 2001, 2021 r. ### Muzea i miejsca pamięci: - Muzeum w Zuzeli; - Izba pamięci w Komańczy; - Muzeum i cela w Prudniku-Lesie; - Izba pamięci w Stoczku Klasztornym; - Dokumentacja w Bachledówce (Tebaiba); - Sanktuarium Błogosławionego Kard. Wyszyńskiego na Bachledówce (2023); - Reprezentacyjna kaplica w archikatedrze warszawskiej. ### Filmy i spektakle: - „Powrót Kardynała Wyszyńskiego” (FN), - Dokumenty TVP, Radio Polska. ## ✦ Teksty kluczowe > „Nie można oddzielić wiary od narodu... Wiara bez narodu to abstrakcja.” > „My pierwsi musimy wierzyć – i to nie tylko słownie, ale całą duszą.” > „To nie jest strajk przemocowy, ale strajk sprawiedliwy.” – 26 VIII 1980, Jasna Góra > „Polak musi pamiętać, że Polska nie jest tylko ziemią... to jest misja Boża.” ## ✦ Opinie krytyczne – perspektywa historyczna Historicy jak *Jan T. Gross* wskazują na antysemickie wypowiedzi Wyszyńskiego (np. po pogromie kieleckim w 1946). W 1971 wypowiedział o Jugosławii: > „To jest kraj, który zginął w wyniku demagogii liberalnej.” Z kolei *Krzysztof Kosiński* (IH PAN) kwestionuje wiarygodność notatki z spotkania z Żydami w 1946 r. W 1981 r. wypowiedział się o Portugali Salazara: > „Portugalia stała się krajem pokoju i dobrobytu.” Dzięki badaniom historycznym, np. autorstwa Ewy Czaczkowskiej i Andrzeja Micewskiego, pojawia się obraz skomplikowany: Wyszyński – nie solely antykomunista, ale też realista geopolityczny, który wiedział, że „w tym ustroju musi istnieć jakaś partia” – i że „interwencja z ZSRR jest możliwa – ale to koszt, który nie może być ponoszony”. ## ✦ Związki z literaturą, kulturą i sztuką - Dzieło *potopu* Sienkiewicza („Potop”) inspirowało tekst Ślubów w 1956 r. - Współpracował z Karolem Wojtyłą, Różą Czacką, o. Jerzym Tomzińskim (paulinami). - Autorem projektu relikwiarza beatyfikacyjnego był Mariusz Drapikowski. ## ✦ Dzieła wybrane - *Dzieło kardynała Ferrari* (1930), - *Główne typy Akcji Katolickiej zagranicą* (1931), - *Zapiski więzienne* (Paryż 1982), - *Mój plan* – wyd. jako Jasnogórskie Śluby (2011), - *Droga do wolności* (kompilacja kazanek 1970–1981). ## ✦ Cytat końcowy – testament Wyszyńskiego (1969) > „Jutro może nigdy nie będzie. Dzisiaj – to jedna chwila. Dzisiaj – to jedna minuta. Dzisiaj – to jedno pół godziny. Dzisiaj – to jedna dobraczynność. Dzisiaj – to jedno modlitewne słowo. Dzisiaj – to jedno dobre uczucie. Dzisiaj – to jedno dobre słowo. Dzisiaj – to jedno dobre działanie. Dzisiaj – to jedna chwila, kiedy musisz postanowić: „Będę!”.” --- *Artykuł oparty na źródłach: „Kardynał Wyszyński. Biografia” (E. Czaczkowska, 2013), „Ostatnia droga Prymasa Tysiąclecia” (A. Grabowski, 1982), „Sługa Boży Stefan Kardynał Wyszyński” (M. Romaniuk, 2001), dokumenty Instytutu Prymasowskiego, Archiwum SB, akt beatyfikacyjne.*