Iron Maiden (wym. [ˌaɪən ˈmeɪdən]) – angielski zespół heavymetalowy pochodzący z Leyton w Londynie, założony 25 grudnia 1975 roku przez basistę i głównego kompozytora Steve’a Harrisa. Uważany jest za jeden z najwybitniejszych i najpopularniejszych zespołów w gatunku oraz jeden z najlepszych, a zarazem najbardziej wpływowych zespołów koncertowych w historii rocka. Twórczość grupy stanowiła wzorzec dalszej ewolucji współczesnego metalu i heavy rocka. Iron Maiden byli również jednym z pierwszych zespołów w historii, które konsekwentnie, od samego początku działalności, współtworzyły oraz w pełni identyfikowały się ze stylem muzycznym oraz subkulturowym zjawiskiem, określanym mianem 'heavy metal'. W mediach muzycznych i literaturze specjalistycznej formacja często opisywana jest jako pionierzy współczesnego metalu, największy metalowy zespół brytyjski, najlepszy zespół heavy metal, największy zespół wszech czasów reprezentujący klasyczny heavy metal oraz najwybitniejszy przedstawiciel nurtu NWOBHM. Na przestrzeni 50 lat światowej kariery, muzycy formacji zostali laureatami setek nagród muzycznych, włączając w to m.in. Grammy Awards i jej ekwiwalenty przyznawane w wielu krajach, Brit Awards 2009, Silver Clef Award, Spanish Music Awards, Top.HR Music Awards, Žebřík Music Awards, Public Choice International, Classic Rock Roll of Honours Awards, Metal Hammer Golden Gods Awards, Nordoff Robbins Award, Ivor Novello Awards – za wybitne osiągnięcia na arenie międzynarodowej i wkład w rozwój muzyki brytyjskiej oraz wiele innych. W 2005 roku Iron Maiden zostali wprowadzeni do Hollywood Rock Walk of Fame oraz Kerrang! Hall of Fame zaś w 2011 roku do BPI Hall of Fame. Muzycy zespołu zostali również włączeni do prestiżowej Metal Hall of Fame i Rock in Rio Wall of Fame. Iron Maiden są również częścią stałych ekspozycji w Rock and Roll Hall of Fame, British Music Experience, Metal Across America oraz Wacken Hall of Fame. Maskotka grupy jest częścią ekspozycji Rock Legends Wax Museum zlokalizowanym w kanadyjskim Ontario. We wrześniu 1996 roku zespół został wprowadzony do Madame Tussaud's Rock Circus. Liczne pamiątki związane z aktywnością formacji znajdują się w lokalach Hard Rock Cafe na całym świecie, w tym w Polsce. W 2023 roku brytyjska Royal Mail uhonorowała Iron Maiden dedykowanymi seriami znaczków pocztowych, pocztówek oraz monet będących hołdem dla roli formacji w kształtowaniu brytyjskiej muzyki rockowej. Wcześniej podobne kolekcje upamiętniały najznamienitszych artystów, jak The Beatles, David Bowie, Queen, Elton John, Paul McCartney, The Rolling Stones, Pink Floyd czy Cliff Richard. Iron Maiden spotkał ten zaszczyt jako pierwszych spośród wykonawców heavymetalowych, byli też piątym zespołem brytyjskim wyróżnionym przez Royal Mail. W lipcu 2025 r. Brytyjska Mennica Królewska (British Royal Mint) wydała serię monet o różnych nominałach, będącą formą uhonorowania jednej z największych karier w historii brytyjskiej muzyki. Do tamtej pory wyróżnienie to przypadło w udziale jedynie niewielkiej liczbie artystów, jak Queen, Elton John, członkowie The Beatles czy David Bowie. Iron Maiden byli pierwszym zespołem reprezentującym muzykę heavymetalową, którego spotkał ten zaszczyt. Poszczególni muzycy formacji zostali uhonorowani nagrodami i wyróżnieniami państwowymi oraz okolicznościowymi na wielu płaszczyznach aktywności. Zespół w toku kariery otrzymał ponad 700 „srebrnych”, „złotych”, „platynowych” oraz „diamentowych” płyt. Pomimo znikomego wsparcia promocyjnego ze strony mediów głównego nurtu, Iron Maiden pozostaje jedną z najbardziej utytułowanych formacji heavymetalowych w historii rocka, jednocześnie odnosząc znaczący sukces komercyjny. Według wielu źródeł sumaryczny nakład 37 katalogowych albumów grupy szacowany jest na ponad 160 milionów sprzedanych egzemplarzy, z czego około 135 milionów sprzedano z naklejką EMI/Parlophone. Wszystkie wydawnictwa audio-wizualne Iron Maiden sprzedały się na całym świecie w ponad 230 milionach kopii, wliczając w to wszelkiego rodzaju albumy, single, kasety VHS, płyty DVD, publikacje promocyjne oraz kompilacje nagrań. Najsłynniejszy album formacji, stanowiący punkt zwrotny w historii heavy metalu The Number of the Beast, w ciągu 40 lat od premiery został sprzedany w ponad 20 milionach kopii. W ciągu 50 lat działalności grupa opublikowała 17 albumów studyjnych, których łączny nakład przekroczył 125 milionów egzemplarzy. Na przestrzeni kilku dekad działalności estradowej zespół wielokrotnie grał indywidualne koncerty o charakterze stadionowo-plenerowym w 60 krajach świata. Iron Maiden to druga po Metallice formacja, mogąca poszczycić się największą liczbą sprzedanych albumów w całej historii gatunku. W 2025 r. opiniotwórczy magazyn Forbes umieścił zespół w Top 3 Największych Zespołów Metalowych w Historii oraz w Top 15 Największych Zespołów Rockowych Wszech Czasów. Grupa słynie także z archetypowej maskotki znanej jako Eddie – przerażającego monstrum będącego protoplastą wielu mrocznych postaci pojawiających się po 1980 r. na okładkach płyt czy w ofercie gadżetów zespołów rockowych i metalowych oraz przenikając do świata popkultury. Eddie gościł na okładkach niemal wszystkich albumów i singli Iron Maiden, jest również nieodłącznym elementem scenografii koncertów. Maskotka grupy to najsłynniejsza w historii postać fantasy wykreowana przez zespół muzyczny. Gadżety z wizerunkiem Eddiego sprzedano w milionowych nakładach, zaś na imponującą kafeterię propozycji merchandisingowych formacji, złożyło się kilkanaście tysięcy różnorodnych produktów, które pojawiły się w sprzedaży w ciągu kilkudziesięciu lat profesjonalnej kariery zespołu. == Wprowadzenie == Grupa wykonuje klasyczny heavy metal z elementami progresywnymi oraz epickimi. Jej muzyka jest oparta na ostrych, aczkolwiek szlachetnych i melodyjnych riffach gitarowych, dynamicznej i zagęszczonej pracy sekcji rytmicznej, urozmaiconą grą perkusisty Nicko McBraina oraz charakterystycznie brzmiącą gitarą basową Steve’a Harrisa. Szczególną cechą większej części twórczości (1981–1994 i od 1999) grupy jest szerokiej skali wokal Bruce’a Dickinsona. Muzyk ten jest uznawany za jednego z najlepszych frontmanów oraz wokalistów rockowych i heavymetalowych wszech czasów. Styl muzyczny Iron Maiden dopełniają ekspresyjne solówki dwóch, a od 1999 roku – trzech gitarzystów prowadzących, zagrane unisono partie gitarowe, charakterystyczne progresje akordów oraz tworzone przez tandem Adrian Smith / Dave Murray melodyjne harmonie, podążające za ekspresyjnymi wokalizami, stanowiąc nieodłączny element stylistyki muzycznej grupy. Wspomniany duet gitarzystów zaliczany jest do ścisłej czołówki w branży. Katalog utworów zespołu jest zbiorem dość zróżnicowanym formalnie. Iron Maiden stworzyli zarówno szybkie, mocne, czasami podchodzące pod thrash metal lub speed metal kompozycje typu „Be Quick or Be Dead”, „Futureal”, „Aces High”, „Purgatory”, „Murders in the Rue Morgue”, „Man on the Edge” czy „Killers”, utwory nawiązujące do klasycznej szkoły punk rocka jak „Iron Maiden”, „Wrathchild”, „Invasion”, „Burninig Ambition” czy „Charlotte The Harlot” progresywne, często wieloczęściowe suity z urozmaiconą strukturą o epickim zacięciu i stopniowanej dramaturgii jak: „Paschendale”, „Sign of the Cross”, „Dance of Death”, „Rime of the Ancient Mariner”, „Seventh Son of a Seventh Son”, „Phantom of the Opera”, „Hallowed Be Thy Name”, „The Talisman”, „Isle of Avalon”, „When The Wild Wind Blows”, „The Nomad”, „The Legacy”, „Empire of the Clouds” czy „Alexander The Great”. Inne oblicze grupy pokazują power-ballady typu „Remember Tomorrow”, „Children of the Damned”, „Revelations”, „Infinite Dreams”, „Stranger in a Strange Land”, „Afraid to Shoot Strangers”, czy akustyczno-orkiestrowa „Journeyman”, półakustyczna „Prodigal Son” w końcu zabarwiona psychodelią „Strange World” bądź eksperymentalne kompozycje jak „Satellite 15… The Final Frontier” czy „Brighter Than a 1000 Suns”. W katalogu formacji znajdziemy również utwory instrumentalne – „Transylvania”, „Losfer Words”, „Ides Of March” czy „Genghis Khan”. Znak rozpoznawczy Brytyjczyków stanowią także melodyjne kompozycje heavy-rockowe, jak „Running Free”, „Drifter”, „Bring Your Daughter to the Slaughter”, „Holy Smoke”, „Flight of Icarus” „Run to the Hills”, „Can I Play with Madness”, „Chains of Misery”, „Rainmaker”, „The Clairvoyant”, „Tears of the Clown” czy „Wasted Years”, które dzięki swojej przystępności osiągnęły znaczny sukces komercyjny. Kompozycje takie jak m.in.: „Phantom of the Opera”, „Aces High”, „Powerslave”, „Hallowed Be Thy Name”, „Fear of the Dark”, „Where Eagles Dare”, „The Trooper”, „2 Minutes To Midnight”, „Run to the Hills”, „The Number of the Beast”, „The Evil That Men Do” czy „The Wicker Man” uważane są za kanoniczne dla metalu jako nurtu muzycznego. Zdaniem wielu krytyków na albumie A Matter of Life and Death z 2006 r. grupa zaprezentowała odmienny styl muzyczny, będący rozwinięciem mrocznej, apokaliptycznej atmosfery znanej z kontrowersyjnego albumu The X Factor z 1995 r. Muzyka, jaką przyniosły te płyty stała się przedmiotem licznych sporów i dywagacji zarówno wśród recenzentów, jak i fanów. Większość repertuaru została skomponowana przez lidera – Steve’a Harrisa, jednakże w procesie kompozycyjnym często brali udział pozostali muzycy: Adrian Smith, Janick Gers, Dave Murray i Bruce Dickinson. Dodatkowo Blaze Bayley brał udział w tworzeniu linii melodycznych wokalu na albumach The X Factor oraz Virtual XI, nagranych z jego udziałem. Dwaj perkusiści – Nicko McBrain i Clive Burr mieli marginalny wkład w powstawanie muzyki zespołu. Steve Harris na przestrzeni kilku dekad był wielokrotnie uznawany za najlepszego basistę oraz kompozytora w historii gatunku heavy metal/hard rock. Iron Maiden niezmiennie pozostają wierni wypracowanej przez lata stylistyce muzycznej oraz konwencji estetycznej, unikając kompromisów, zdradzających tendencje do koniunkturalizmu i komercjalizacji. Muzycy dali się poznać jako zdeklarowani przeciwnicy